Aloes  -  żywica  drzewa  Aloexylon  agallochon,
różnego  od  naszego  "aloesu",  "agawy";  z  niej
sporządzano   pachnidła,  używane  do   skrapiania
pościeli, odzieży oraz całunów pogrzebowych.
Amen  - (dosł.: godzien wiary)  hebr.  Partykuła
uroczystych  potwierdzeń, w NT kończy  doksologię,
jest    odpowiedzią   liturgiczną   oraz   tytułem
Chrystusa w Ap 3,14 (zob.).
Anakici  - (Anaka synowie) pierwotni  mieszkańcy
Palestyny, przed zajęciem jej przez Izraelitów, ST
zalicza ich do olbrzymów (Refaitów).
Antytyp  - odpowiednik realizujący typ  biblijny
(zob. 1 P 3,21).
Araba  -  wgłębienie pustynne, ciągnące  się  od
Morza Martwego do Akaby nad Zatoką Elanicką.  Jest
to południowa część olbrzymiego wąwozu, ciągnącego
się   od  Syrii  po  Morze  Czerwone.  Najgłębszym
zapadem jest dolina Jordanu.
Aram Naharaim - Aram oznacza kraj  Aramejczyków,
którzy   pierwotnie   mieszkali   na   wschód   od
Mezopotamii, później przenieśli się  na  zachód  w
stronę Damaszku. Tworzyli szereg małych państewek,
z których największe było A.N., tj.: Aram położone
między dwoma rzekami - Eufratem i Tygrysem.
As  -  w czasach Jezusa Chrystusa drobna rzymska
jednostka monetarna z brązu - 1/16 denara (zob.).
Aszdod  - (w czasach hellenistycznych:  AZOT)  -
pierwotne miasto Anakitów, a od XII w. przed  Chr.
było    jednym   z   pięciu   miast   konfederacji
filistyńskiej. W czasach Chrystusa  Pana  było  na
wpół greckie.
Aszery  -  pale,  pnie, słupy drewniane,  nieraz
rzeźbione,  stawiane przez pierwotnych mieszkańców
ziemi  Kanaan jako symbole bogini Aszery, czczonej
wraz z Baalem.
Aszszur  -  Asyria.
Asztarte - imię sławnej bogini, której kult  był
szeroko   rozpowszechniony  na  całym  starożytnym
Wschodzie.  W  greckiej transkrypcji  (powszechnie
przyjmowanej  w  Polsce) imię  to  brzmi  Astarte.
Oznacza ono semicką boginię płodności, której kult
był potępiony w Biblii.
Baal  -  nazwa  nadawana w Syrii  i  Palestynie:
1) początkowo    ogólnie   bóstwom   zapewniającym
urodzaj i płodność; 2) z czasem zaś - w niektórych
miastach  -  bogu  nieba i wojny. Przeciw  kultowi
Baala (lub Baalów) ostro występują prorocy ST.
Baszan   -   słynący   z  doskonałych   pastwisk
płaskowyż    w    północnej   części   Zajordania,
dzisiejszy  Hauran. Stanowił królestwo Oga,  zanim
otrzymała go połowa pokolenia Manassesa.
Bat  -  hebrajska miara płynów, równa  około  45
litrom (jedna dziesiąta kor - zob.).
Belial  -  (Beliar) - w ST synonim  nieprawości,
szatan;  w  NT  w  brzmieniu Beliar  -  przeciwnik
Chrystusa, Antychryst.
Belzebub - (w gr. tekście NT stale: Bee[l]zebul)
imię  bóstwa Ekronu, przeniesione w NT  na  władcę
złych duchów.
Bisior - płótno lniane. W Palestynie droższe  od
materiałów wełnianych. Z bisioru sporządzano  efod
(zob.).
Błogosławieństwo - w szczególnym (idiomatycznym)
znaczeniu oznacza sowity dar materialny.
Brama  -  tworzyła  część  składową  obwarowania
miejskiego,  ale zarazem była ona dla  mieszkańców
miejscem  zebrań  politycznych, załatwiania  spraw
handlowych, a zwłaszcza sądowych. Stąd w bramie  =
sądzie.
Brat  - w języku biblijnym oznacza także kuzyna.
W  znaczeniu  przenośnym: w ST  -  członek  narodu
wybranego, w NT - chrześcijanin, członek Kościoła.
Celnicy  -  poborcy  cła  i  podatków  na  rzecz
znienawidzonych  w Palestynie Rzymian,  słynący  z
żądzy zysku i nieuczciwości.
Cherem - klątwa, odłączenie; zob. Klątwa.
Cherub  -  zapożyczona  z  języka  akkadyjskiego
nazwa   bóstw  drugorzędnych,  w  Piśmie   świętym
określa  klasę bytów duchowych - aniołów  bliskich
Boga.  Ich  wyobrażenia zdobiły przybytek  i  Arkę
Przymierza, przypominając obecność Boga.
Chiton  -  nazwa  spodniej  szaty,  noszonej   w
krajach  o  kulturze  helleńskiej  zarówno   przez
mężczyzn, jak i kobiety.
Chleby  pokładne - (hebr. dosł.: chleby oblicza,
stosu,  ustawiczne) to forma niekrwawej  ofiary  z
pokarmów,  nakazanej przez Prawo Mojżeszowe.  Było
to  12  placków  z mąki niekwaszonej (Kpł 24,5-9),
układanych  w  2  stosy  po  6,  na  złotym  stole
(Wj 25,23-28;  Lb 4,7)  w każdy  szabat  (zob.)  w
miejscu  świętym  Namiotu  Spotkania,  a  potem  w
świątyni;  usuwane  po  tygodniu  spożywali   sami
kapłani    (wyjątkiem   był   fakt,   opisany    w
1 Sm 21,2-7). Ofiara ta była symbolem wdzięczności
12 pokoleń Izraela dla Jahwe za chleb powszedni.
Chomer,  czyli Kor - miara pojemności  dla  ciał
sypkich i płynów, równa około 450 litrom.
Ciało  -  w ST oznacza wszystkie istoty  żyjące,
tak ludzi, jak i zwierzęta. Dalej oznacza:
1) człowieka jako istotę znikomą i doczesną;
2) u św. Pawła - grzeszny pierwiastek w człowieku,
walczący z łaską.
Ciało  i  Krew  -  semityzm, oznaczający  naturę
ludzką.
Cudzołożyć, Cudzołóstwo - w biblijnym  znaczeniu
przenośnym = służyć innym bogom.
Czyste  <>  Nieczyste  - pojęcie  występujące  w
wielu    religiach   starożytnych   i   u    ludów
pierwotnych. Nieczyste jest to, co plami człowieka
zewnętrznie   lub   wewnętrznie   i   naraża    na
niebezpieczeństwo.  Nieczystymi  są  więc   ludzie
chorzy,   np.  na  trąd,  nieczyste  są   pokarmy,
zwierzęta (nieczystość rytualna).
Darejk   -   pieniądz  złoty,   sprowadzony   do
Palestyny przez Dariusza, o wadze 8,41 g.
Denar   -  srebrna  lub  złota  moneta  rzymska,
odpowiadająca w czasach Jezusa Chrystusa  16  asom
(zob.)  - przeciętne wynagrodzenie za dzień pracy.
Każdy  Żyd  płacił  denara jako  osobisty,  roczny
podatek dla Cezara.
Drachma - srebrna moneta grecka wartości jednego
denara rzymskiego.
Droga - w języku biblijnym oznacza trzymanie się
w    życiu   pewnych   zasad   etycznych,    stylu
postępowania. W ST nabiera znaczenia  szczególnego
- jest niemal symbolem Kościoła.
Droga  Szabatu  - droga, którą  według  tradycji
starszych  mógł przejść Izraelita bez  pogwałcenia
sobotniego  odpoczynku. Długość jej wynosiła  2000
łokci (od 1000 do 1200 m).
Duch,  Duch  Boży, Duch (Pański) - 1)  tchnienie
Boże, twórcze słowo lub twórcza moc Boża, panująca
nad  wszystkim i wszystko ożywiająca;  2)  trzecia
Osoba  Trójcy Świętej; 3) samo duch -  całokształt
darów  nadprzyrodzonych u  chrześcijan;  4)  dusza
ludzka.
Dzień  Pana,  Pański - w ST jest  to  dzień  lub
czas,  kiedy Bóg dla dobra swojego ludu wkroczy  w
jego  dzieje, lub dzień Sądu Ostatecznego; w NT  -
dzień  powtórnego  przyjścia  Chrystusa  Pana   na
ziemię    (paruzja),   dzień   jego   ostatecznego
zwycięstwa   nad   mocami   ciemności.   A   także
niedziela.
Ebal  -  góra w środkowej Palestynie,  naprzeciw
góry  Garizim.  Symbol przekleństwa  w  związku  z
opisem Pwt rozdz. 27; Joz 8,30-35.
Eden   -   Wlg:  ogród  rozkoszy,  raj  ziemski,
założony   przez  Boga  na  wschód  od  Palestyny,
zraszany  obficie  wodami  czterech  rzek,   pełen
bogatej  roślinności, wśród której wyróżniały  się
dwa drzewa opisane w Rdz 2,4nn.
Edom  -  drugie  imię  Ezawa,  praojca  Edomitów
(Idumejczyków). Zarazem nazwa kraju położonego  na
południe   od  Palestyny  (Idumea),  zamieszkanego
przez   potomków   Ezawa,   a   więc   pobratymców
Izraelitów, ale wrogo do nich usposobionych.
Efa  -  hebrajska miara płynów i rzeczy sypkich,
równa około 40 litrom. Naczynie tej pojemności.
Efod  -  sam ten wyraz oznacza być  może  rodzaj
stanika.   W   ST   oznacza:   1)   część   stroju
arcykapłańskiego  -  dwa  płaty  lnianego  płótna,
jeden  na  plecach,  drugi na piersiach,  złączone
paskiem  na  ramionach; 2)  ogólnie:  jakąś  szatę
liturgiczną;  3)  jakiś  przedmiot  kultu,   posąg
bóstwa lub worek ze świętymi losami.
Engaddi - (hebr. En-Gedi) - nazwa oazy w Pustyni
Judzkiej  nad  Morzem Martwym. Słynęła  z  palm  i
winnic.
Etiopia  - po hebrajsku Kusz (zob.),  dawniejsza
Abisynia.
Ewangelia  -  termin  grecki  oznaczający  dobrą
nowinę  -  przede  wszystkim o zwycięstwie.  W  NT
termin   ten  oznacza  Dobrą  Nowinę  o  zbawieniu
dokonanym  przez  Jezusa Chrystusa  -  zob.  Wstęp
ogólny do Ewangelii.
Faryzeusze  -  stronnictwo  żydowskie,  w  jakie
przerodził się ruch religijny sięgający początkami
czasów  machabejskich. Jego członkowie  wyróżniali
się   od   reszty  narodu  przesadnym  pojmowaniem
czystości  rytualnej, drobiazgowym przestrzeganiem
nie  tylko  przepisów Prawa, ale i nakazów  ustnej
tradycji   starszych   oraz   ścisłym   święceniem
szabatu.  Byli  oni  w ostrej opozycji  do  Jezusa
Chrystusa.
Filakterie  - miniaturowe skórzane szkatułki,  w
których  Żydzi umieszczali małe kartki pergaminowe
z  wypisanymi  tekstami Pięcioksięgu  (Wj 13,1-16;
Pwt 6,4-9;   Pwt 11,13-21).   Przymocowywano    je
rzemykami  do  czoła  i  ręki  zazwyczaj   podczas
modlitwy.
Garizim  -  góra  w środkowej  Palestynie,  obok
miasta  Sychem, gdzie Izraelici z nakazu  Mojżesza
odnowili przymierze z Bogiem i błogosławili  tych,
co  zachowują  Prawo Boże (Joz  8,30-35).  Na  tej
górze zbudowali później Samarytanie odszczepieńczą
świątynię.
Gat   -   (= tłocznia)  -  miasto   kananejskie,
siedziba  Anakitów  (zob.)  i  Refaitów,   stolica
pięciu  miast konfederacji filistyńskiej,  miejsce
ucieczki Dawida.
Gehenna  -  hebr.  Ge-Hinnom  (Dolina  Jęku  lub
Dolina Synów Hinnoma) - nazwa doliny położonej  na
pd.  od  Jerozolimy: miejsce przeklęte,  splamione
kultem  Molocha.  Termin ten  w teologii  judaizmu
oznacza miejsce potępienia wiecznego. Stąd w NT  =
piekło.
Gera  - jednostka wagowa - około 0,6 g,  zarazem
najmniejsza jednostka monetarna.
Gilead  -  (greckie Galaad), wyżyna w Zajordaniu
między  dopływami Jordanu: Jarmukiem a  Jabbokiem,
dobrze  nawodniona, urodzajna, znana z pastwisk  i
lasów.
Hades    -   wyraz   grecki,   który   odpowiada
hebrajskiemu Szeolowi (zob.). Oznacza też niekiedy
samo miejsce mąk potępieńców (= gehenna, piekło).
Hebron  - (hebr. Chebron) prastare ważne  miasto
(dawna  nazwa:  Kiriat-Arba) w pd. części  pogórza
judzkiego.
Hermon - (hebr. Chermon) - łańcuch górski w płn.
Palestynie o 3 szczytach. Nazwa fenicka: Sirion.
Herodianie - żydowskie stronnictwo polityczne  z
I  wieku, które broniło interesów dynastii  Heroda
Wielkiego i współpracowało z okupacyjnymi władzami
rzymskimi.
Hin - hebrajska miara płynów, około 7 litrów.
Hizop  -  gatunek  małego  krzewu,  rosnący   na
murach.   Gałązek  jego  używali  Izraelici   przy
skrapianiu  drzwi domów krwią baranka paschalnego,
przy  ceremonii  oczyszczania  trędowatych  i  ich
mieszkań, jak również przy ofiarach.
Horeb   -   (= suchy, samotny)  -  druga   nazwa
biblijna  góry Synaj, miejsce otrzymania Przykazań
i  zawarcia przymierza między Bogiem a Jego ludem.
Tu również Bóg ukazuje się Eliaszowi.
Idumea - zob. Edom.
Imię  -  według  pojęć  starożytnych  nie  tylko
wyróżnia człowieka od innych, lecz określając  go,
stanowi  istotną  część składową jego  osobowości.
Stąd  to,  co  nie  ma imienia,  nie  istnieje,  a
człowiek  bez imienia jest bez znaczenia. Uważano,
że  imię  odpowiada  istocie  człowieka  lub  jego
przymiotom (nomem - omen). W zastosowaniu do Boga,
imię jest synonimem chwały i potęgi Bożej.
Kab - miara wagi około 2,5 kg.
Karmel - (hebr. = Ogród) - biegnący ze środkowej
Palestyny  w  kierunku pn.-zach.  łańcuch  górski,
stromo zakończony nad brzegiem Morza Śródziemnego.
Z  nadejściem wiosny zdobiła go bogata roślinność,
którą latem wypalało słońce.
Kasja  -  roślina wymieniana razem z  aloesem  i
mirrą. Suszone płatki kwiatów tej rośliny wydawały
miły zapach.
Kedar  -  szczep  arabski,  wywodzący   się   od
Izmaela,  syna Abrahama i Hagar, a zamieszkały  na
wschód  od  Jordanu  w  pobliżu  pustyni.  Również
ogólne określenie ludów wschodnich.
Kinneret  -  stare miasto kananejskie,  położone
nad jeziorem Genezaret.
Klątwa   -   (hebrajskie   cherem   =    klątwa,
odłączenie) - rzeczownik hebrajski o następujących
znaczeniach:  1) osoba lub rzecz ślubowania  Bogu,
albo   świątynia  oddana  na  zawsze   na   użytek
sakralny;  2)  osoba lub rzecz przeznaczona  przez
Boga  na zagładę; 3) sam akt przeznaczający  kogoś
na zagładę, dokonany jako ślub.
Kohorta - pododdział legionu rzymskiego, liczący
od 500 do 1000 żołnierzy.
Kor - zob.  Chomer.
Krew  -  księgi ST nazywają krew duszą,  bo  ona
jest siedliskiem życia. A ponieważ życie należy do
Boga,   przeto   spożywanie  krwi   było   ludziom
zabronione.  Krwią  zwierząt ofiarowanych  skrapia
się  ołtarz.  Dokonuje  ona pojednania  z  Bogiem,
pieczętuje  zawierane z Nim  przymierze,  czyni  z
zawierających  je  jakby krewnych,  najściślej  ze
sobą  złączonych. Przelana zaś krew człowieka woła
z  ziemi  o pomstę do Jahwe. W ST Sobór Apostolski
tymczasowo utrzymuje w mocy zakaz spożywania  krwi
(Dz 15,20.29). Na tle znaczenia krwi w ofiarach ST
można  zrozumieć sens przelania krwi przez  Jezusa
Kuczki  - zob. Namiotów święto.
Kusz (Kuszyta, Kuszytka) - zob. Etiopia.
Lakisz   -   starożytne  miasto  kananejskie   w
pd.-zach. Palestynie, na równinie Szefeli (zob.).
Letek - miara ciał sypkich i płynnych, około 225
litrów.
Lewiatan  - mityczny potwór morski, który  w  ST
występuje   jako   uosobienie  sił   przynoszących
ludziom nieszczęście. Por. Smok
Lewici  -  nazwa  pokolenia wywodzącego  się  od
trzeciego  syna  Jakuba  -  Lewiego.  W  znaczeniu
najwęższym, jakie jest używane w Pwt, nazwa pewnej
godności   w  hierarchii  ST.  Według  Pwt 33,8-11
Lewitom  powierzono urim i tummim  (zob.),  ofiary
kadzenia  i  całopalenia, przekazywanie  Izraelowi
woli Jahwe. Byli oni strażnikami sanktuarium i nie
mieli  funkcji ściśle kapłańskich. Od Dawida  byli
śpiewakami  świątyni. Nie mając  działu  w  ziemi,
byli  oni  rozproszeni  po  całym  obszarze  Ziemi
Świętej. Źródłem ich utrzymania była dziesięcina i
udział w pierwocinach.
Liban  -  pasmo  górskie na  pn.  od  Palestyny,
dochodzące do 3000 m wysokości, stoki jego pokryte
były wspaniałymi lasami cedrowymi.
Liktorzy - w starożytnym Rzymie rodzaj  woźnych.
Przydzielano    ich   wyższym   urzędnikom    jako
wykonawców  zarządzeń lub jako orszak  honorowy  w
liczbie od 5 do 25 zależnie od godności urzędnika.
Nosili   fasces,   tj.  pęk  rózeg,   niekiedy   z
zatkniętym w nie toporem.
Log - miara płynów, około 0,5 litra.
Łokieć - miara długości, około 0,5 m.
Madian  (hebr.:  Midian),  Madianici  -  kraj  i
szczep  arabski,  zamieszkały na wschód  od  Morza
Czerwonego w płn.-zach. Arabii.
Mesjasz - zob. Pomazaniec.
Meszek - (Wlg: Mosoch) - naród w Azji Mniejszej,
wspomniany   w   tablicy  narodów  Rdz 10,2   jako
pochodzący od Jafeta, syna Noego. Symbol  odległej
krainy.
Miktam  -  określenie  w tytule  kilku  psalmów.
Znaczenia   tego   słowa   nie   znano    już    w
starożytności. Być może oznacza pieśń złotą.
Miłość zazdrosna - zob. Zazdrosny bóg.
Mina  -  jednostka wagowa, około 570 g.  Używana
również jako jednostka monetarna - mina srebrna.
Miriada  -  termin  grecki oznaczający  dziesięć
tysięcy.
Mirra  -  wonna żywica pewnej odmiany  terebintu
(zob.).  Mirra  z  oliwą daje  mieszaninę  cennego
pachnidła,  używanego  do  skrapiania  odzieży   i
pościeli, a także do balsamowania zwłok.
Morze zachodnie  =  Śródziemne.
Mosoch - zob. meszek.
Namiotów  (lub Kuczek) święto - jedno  z  trzech
największych   świąt  izraelskich,  obchodzone   w
jesieni  w  radosnym nastroju, na pamiątkę  pobytu
Izraelitów  na  pustyni, a także na  podziękowanie
Bogu  za plony. Izraelici obowiązani byli na  czas
tego  święta zamieszkać w szałasach z gałęzi (zob.
Ne 8,15);  w  kuczkach,  niepodobnych  do  naszych
dzisiejszych namiotów.
Nawrócenie (Nawrócić się) - (greckie metanoia) -
termin  ten  w  NT  odpowiada prorockiemu  pojęciu
powrotu  (szub). Pojęcie to zawiera: 1) odwrócenie
się od wszystkiego, co nie jest Boże; 2) zwrócenie
się  całkowite do Boga. Odwróceniu temu towarzyszy
żal,  że dopuściło się grzechu, i radość, że wraca
się na drogę prawdy.
Nazireat, Nazirejczyk - związanie się  z  Bogiem
przez ślub albo nakaz Boży dotyczący powstrzymania
się   od   picia  wina  i  od  strzyżenia  włosów.
Unormowanie prawne tego stanu zob. Lb 6,1-21.
Negeb   -  (dosł.:  suchy  kraj)  -  w   ścisłym
znaczeniu to kraina na pd. Judei między Hebronem a
Kadesz,  mało  uprawna  z powodu  niedostatecznego
nawodnienia, plądrowana przez bandy edomickie.
Nerki   -  w  ST  przenośnie  oznaczają  wnętrze
człowieka, zwłaszcza sumienie.
Nierząd   -   w   znaczeniu   przenośnym    zob.
Cudzołożyć, Zazdrosny Bóg.
Nof - hebrajska nazwa egipskiego miasta Memfis.
Nom - prowincja w Egipcie.
Obrzezanie  -  zabieg stosowany na  Wschodzie  w
Starożytności i dziś jeszcze. Polega  na  tym,  że
ósmego  dnia  po urodzeniu odcina się napletek.  U
Izraelitów   znak  zewnętrzny  przymierza   między
Bogiem   a   ludem  wybranym  i  symbol  włączenia
człowieka  do tego przymierza. Przy tym  obrzędzie
nadawano chłopcu imię.
Ofir  -  miejscowość  o  trudnym  do  określenia
położeniu,  odległa od Palestyny, bogata  w  złoto
(Indie? Arabia Płd.? Wybrzeże Afryki Wschodniej?).
Omer czyli Issaron - jedna dziesiąta efy (zob.),
około 4 litrów.
Otchłań - zob. Szeol; por. Wielka otchłań.
Pan zastępów (Sebaot) - tytuł ten, nadawany Bogu
przez  proroków,  uwydatnia, że  Bóg  jest  władcą
wszystkich potęg duchowych (aniołów) i kosmicznych
(gwiazd), które Mu służą.
Paruzja - zob. Dzień pański.
Pascha  -  wyraz  aramejski,  odpowiednik  hebr.
Pesach (od pasach - przejść) - największe doroczne
święto    Izraelitów,   obchodzone   na   pamiątkę
przejścia  Jahwe pośród Egipcjan, którzy  stracili
przy tym wszystkich pierworodnych, i wyprowadzenia
z  niewoli Izraela, ocalałego dzięki krwi baranka.
W  dniu 14 Nisan zabijano od tego czasu baranka  i
spożywano   go  z  przaśnikami  (zob.).  Wieczerzy
paschalnej towarzyszył hymn Wielkiego Hallelu (tj.
niektórych   psalmów  od  113[112]   do   118[117]
różnie  w   tradycji  podawanych)  oraz   obszerne
przemówienie    ojca   rodziny,   zwane    haggadą
paschalną,  w  której przypominał  on  uczestnikom
wieczerzy dzieje wyjścia z Egiptu.
Pięćdziesiątnica - zob. Tygodni święto.
Pomazaniec  -  (= Mesjasz) -  w  ST  termin  ten
określał królów, najwyższych kapłanów oraz wybrane
postacie,   zwłaszcza  niektórych  patriarchów   i
proroków.  W  ostatnich czasach  przed  naszą  erą
zaczęto  oczekiwanego Zbawcę  nazywać  Pomazańcem,
łącząc  z  NIM cechy króla, kapłana i proroka.  NT
stwierdza,   że  jest  Nim  Jezus  -   nazywa   Go
Chrystusem.  Tytuł ten jest greckim odpowiednikiem
hebrajskiego Pomazaniec.
Prawo (hebr.: Tora) - Wszystkie pouczenia, jakie
Bóg  przekazał Izraelowi. Ponieważ zawarte są  one
przede  wszystkim w Księgach Mojżeszowych, terminu
Prawo  używano  często jako synonimu Pięcioksięgu.
Późny   judaizm  przypisywał  samemu   Prawu   moc
zbawczą.  Poglądowi  temu  przeciwstawia  się  św.
Paweł, zwłaszcza w Rz i Ga.
Pretorium - dosł.: kwatera pretora jako  dowódcy
wojsk. Miejsce przebywania wielkorządców rzymskich
na  prowincji. Jako rzeczownik zbiorowy  pretorium
oznacza gwardię cesarskich pretorianów.
Prozelici   -   poganie,  którzy   pod   wpływem
propagandy   żydowskiej  przyjmowali   judaizm   i
poddawali  się  obrzezaniu. Późniejsza  literatura
rabinistyczna        rozróżniała        prozelitów
Sprawiedliwości  i  prozelitów Bramy;  ci  ostatni
pozostawali  nadal poganami, ale byli w  łączności
ze społecznością Izraela.
Przaśników święto  - czyli święto  niekwaszonych
chlebów,  wiąże się ściśle ze Świętem  Paschy,  po
którym  przez siedem dni nie wolno było  jeść  ani
przechowywać  chleba kwaszonego.  Spożywano  tylko
przaśniki   -  cienkie  placki  z  pszennej   mąki
zaczynionej wodą. Takie placki zwane po  hebrajsku
massor  (w  żargonie  żydowskim:  maca)  spożywali
Izraelici podczas pospiesznego wyjścia z Egiptu.
Przymierze - układ w zasadzie dwustronny: między
Bogiem  i  ludźmi,  z  tym,  że  przeważa  w   nim
miłosierna inicjatywa Boża. Zawierał je Bóg  w  ST
parokrotnie: z Noem, z Abrahamem (przypieczętowane
krwią ofiary i krwią własną Abrahama), wreszcie  z
całym Izraelem pod Synajem (przypieczętowane krwią
cielców).  To  ostatnie zobowiązywało  Izraela  do
wierności  Jahwe  i poświęcało naród  na  wyłączną
własność  Boga. Dla proroków stanowi ono  rękojmię
niewzruszonej  wierności  Jahwe  wobec  niewiernej
oblubienicy,   Izraela.  Równocześnie   jest   ono
podstawą   odnowienia   na   przyszłość    związku
osłabionego przez tę niewierność. Odnowienie to ma
charakter Nowego Przymierza zawarte przez  Boga  z
Jego  ludem, z Kościołem, przypieczętowane zostało
krwią   samego   Jezusa  Chrystusa,   który   jest
poręczycielem i arcykapłanem tego Przymierza.
Rahab  -  mityczny  potwór  morski,  symboliczna
nazwa  Egiptu, ze względu na potęgę  tego  państwa
nadmorskiego. Por. SMOK.
Ramię  -  ramię symbol potęgi i mocy.  Zwłaszcza
Jahwe  wyciągniętym  ramieniem  prowadzi  do  celu
naród wybrany.
Reszta (Izraela) - u proroków oznacza małą część
narodu  wybranego, która w czasie klęski  zesłanej
przez  Boga  za karę uszła powszechnej  zagładzie.
Prorocy  -  w  najdalszej  perspektywie  widzą   w
Reszcie   Izraela  tych,  którzy  wydadzą  spośród
siebie  Zbawcę - Mesjasza. Antytypem (zob.) Reszty
w NT jest Kościół Chrystusowy (por. Rz rozdz. 11).
Ręka  - symbol władzy, posiadania, siły. Oznacza
także   ogół   zdolności  duchowych  i  cielesnych
człowieka.
Róg  - przenośnia zaczerpnięta zapewne ze świata
zwierzęcego,  symbol  mocy i słusznej  dumy.  Stąd
podnieść róg znaczy wzmóc potęgę.
Rzeka = Eufrat.
Rzeka egipska  (lub:  Potok egipski)   -   potok
Wadi-el-Arisz  na  Półwyspie  Synajskim,   granica
między Palestyną i Egiptem.
Saduceusze  -  żydowskie stronnictwo  religijno-
polityczne.  W  polityce cechowała  ich  ugodowość
względem  Rzymu.  W  poglądach  religijnych   byli
nieprawowierni:  odrzucali nieśmiertelność  duszy,
zmartwychwstanie   ciał,   Opatrzność,   istnienie
świata   duchów.   Rekrutowali  się   głównie   ze
środowiska  kapłańskiego.  Mimo  stałej   opozycji
względem faryzeuszów (zob.) byli jednak całkowicie
z   nimi  zgodni  w  sprawie  Jezusa  Chrystusa  i
powstającego Kościoła.
Sanhedryn  -  reprezentacja narodu  żydowskiego,
jakby  senat.  W czasach Jezusa Chrystusa  stanowi
największa   władzę  religijną  i   sądowniczą   w
Jerozolimie. Składał się z 70 członków. Byli nimi:
1) arcykapłani (aktualny i jego poprzednicy na tym
urzędzie);  2)  starsi  - przedstawiciele  możnych
rodów; 3) uczeni w Piśmie - głównie faryzeusze. Po
przejęciu    władzy   w   Palestynie,    Rzymianie
zaprowadzili ograniczenia dotyczące kompetencji  w
sprawach gardłowych.
Saron - (hebr. Szaron) - żyzna równina, bogata w
wodę,  położona  nad Morzem Śródziemnym,  pomiędzy
Karmelem a Jafą.
Schojn - miara odległości u Greków = 30 stadiom,
około 5 i pół km.
Sea - miara ciał sypkich, ok. 15 litrów.
Sela  -  znaczenie tego wyrazu,  zachodzącego  w
psalmach,  jest  niepewne; prawdopodobnie  oznacza
zmianę tonacji.
Sirion - fenicka nazwa Hermonu (zob.).
Sługa,  Służebnica - w starożytności termin  ten
wprawdzie  określał  niewolnika,  lecz  w   języku
biblijnym  sługa Boga, Chrystusa jest  zaszczytnym
tytułem wyrażającym pełną przynależność, opartą na
wolności i miłości.
Sługa Pański - tytuł ten, nadawany kiedyś całemu
narodowi  wybranemu lub wybitnym postaciom  z  ST,
szczególnie  przysługuje  bezimiennemu  bohaterowi
pieśni    Izajasza   (42,1-9;   49 1-7;    50,4-9;
52,13-53,12). Tradycja żydowska i NT widzą  w  Nim
Mesjasza   (Mt 8,16n;  Mt 12,17-21;   Mt 26,57-68;
Mt 27,11-30;  Mk 15,15-19; Mk 15,28; Łk  23,63-65;
J 19,4n; Dz 8,32; 1 P 2,22n).
Smok   -   w   ST  mityczny  potwór   olbrzymiej
wielkości,  będący  zestawieniem  elementów  wielu
zwierząt   groźnych   dla   człowieka.   Jest   to
uosobienie  sił kosmicznych i politycznych,  które
podbija Jahwe. W NT symbol szatana utożsamianego z
rajskim wężem (Ap 12,3-9).
Soan - zob. Tanis.
Stadion - grecka miara długości, ok. 185 m.
Stater  -  srebrna moneta grecka  o  wartości  4
drahm (zob.).
Stele  -  u  ludów  starożytnego  Wschodu  słupy
kamienne,    stawiane   przez    panujących    dla
upamiętnienia swoich zasług. Miały one  nie  tylko
świecki charakter, ale stawiano je także na  cześć
bóstw.   Stąd  Prawo  Mojżeszowe  surowo  zakazuje
stawiania ich.
Sycera   -   (hebr.  Szeker)   -   mocny   napój
sfermentowany, sporządzony z owoców,  zwłaszcza  z
daktyli, z niektórych zbóż lub miodu.
Sydon   -   niegdyś  portowe  miasto   fenickie,
przodujące na wybrzeżu. Z czasem utraciło ono  swą
hegemonię  na  rzecz Turu (zob.). NT łączy  często
oba miasta.
Syjon  -  pierwotnie  zamek  w  Jerozolimie.  Po
przeniesieniu  tam Arki Przymierza  czczono  Syjon
jako  górę  świętą  - mieszkanie  Boże.  Z  czasem
rozciągnięto  tę nazwę na całą górę,  a  nawet  na
miasto  Jerozolimę (Córa Syjonu). W  NT  antytypem
Syjonu   jest   królestwo  Chrystusa   -   Kościół
(Hbr 12,22; 1 P 2,6; Ap 14,1).
Sykl  -  (hebr.  Szekel) - w  ST:  1) zasadnicza
jednostka    wagowa,   ok.   1,4 g;   2) jednostka
monetarna.  Odróżniano zwykły sykl od świątynnego,
cięższego.
Sykomora - dzikie drzewo figowe.
Szabat - siódmy dzień tygodnia (sobota) -  dzień
odpoczynku  i  składania ofiar Bogu.  Jest  on  na
równi  z obrzezaniem znakiem przymierza Izraela  z
Jahwe i środkiem uświęcenia ludu Bożego.
Szabatu droga - zob. Droga szabatu.
Szefela  -  słynna z oliwek  i  sykomor,  żyzna,
nadmorska  nizina  palestyńska,  ciągnąca  się  od
granicy Galilei ku południowi.
Szeol  - w ST kraina wszystkich zmarłych  -  bez
rozróżnienia czy doznają szczęścia,  czy  kary.  W
greckiej Biblii - Hades (zob.).
Szinear - inna nazwa Babilonii.
Święto namiotów - zob. Namiotów święto.
Święto tygodni - zob. Tygodni święto.
Święty  -  w  ST:  1)  Bóg  (zob.  Iz   5,16   z
przypisem);  2) członek  narodu  wybranego.  W  NT
wierny Kościoła Chrystusowego.
Tachpanches  - czyli Tafnis, miasto  egipskie  w
pobliżu Peluzjum.
Talent - waga złota albo srebra równa 34,272 kg,
stosowana jako jednostka monetarna.
Tanis - (hebr.: Soan) - miasto w delcie Nilu, za
czasów Mojżesza stolica Egiptu.
Tarszisz  - 1) hebrajska nazwa miasta położonego
nad   Morzem  Śródziemnym,  wzbogaconego   handlem
metali   i  złota  (Tartessus?).  Okręty  Tarszisz
zdobyły   sobie  sławę;  2) u  proroka   Ezechiela
drogocenny  a  rzadki kamień (może czerwona  perła
lub chryzolit).
Terafim  - posążki bóstw domowych. Może  to  być
również  ogólne  określenie wszelkich  przedmiotów
magii.
Terebint  - drzewo przypominające swym  wyglądem
dąb.
Tetrarcha   -  (rządzący  czterema)   -   w   NT
określenie  władcy sprawującego rządy nad  częścią
jakiegoś obszaru.
Tiszri   -  żydowska  nazwa  siódmego   miesiąca
(wrzesień / październik).
Tofet   -  hebrajska  nazwa  miejsca  w  Dolinie
Gehenny  (zob.)  na południe od Jerozolimy,  gdzie
palono nieczystości i gdzie wykonywano praktyki ku
czci bóstwa fenickiego, Molocha, paląc dzieci.
Trybun  -  stopień  urzędniczy  lub  wojskowy  u
Rzymian. W NT występuje tylko w drugim znaczeniu -
dowódcy większych oddziałów.
Tubal  -  (w  tekstach klinowych Tabal)  zapewne
znani z Herodota Tybareńczycy, lud zamieszkujący w
Azji Mniejszej obszar późniejszej Frygii.
Tygodni święto  -  inaczej Pięćdziesiątnica  lub
Zielone  Święta. Jest to drugie po Święcie  Paschy
święto, w które każdy dorosły Izraelita obowiązany
był stawić się w świątyni. Nazwa pochodzi stąd, że
przypadało ono w siedem tygodni po Święcie Paschy.
Później  otrzymało nazwę Pięćdziesiątnicy.  Paschą
rozpoczynały  się  żniwa,  a  na  Pięćdziesiątnicę
przynoszono  do  świątyni dwa  chleby  kwaszone  z
nowego  zboża  na podziękowanie Bogu  za  pomyślne
zbiory.
Typ  - osoba, przedmiot lub wydarzenie biblijne,
zazwyczaj  z ST, które jest zapowiedzią przyszłych
rzeczywistości - osób, przedmiotów lub wydarzeń  w
NT (zob. Rz 5,14; 1 Kor 10,6.11).
Tyr   -  (hebr.  Sor)  prastare  portowe  miasto
fenickie między Sydonem (zob.) i Akko.
Urim <> Tummim    -   dosłownie:    światło    i
doskonałość.   Były   to   w   ST   święte   losy,
przechowywane   w   pektorale  arcykapłana   (zob.
Wj 28,15-30).   Losy  te  Izraelitom   zastępowały
wyrocznie pogan.
Us   -  (Wlg:  Hus)  -  ojczyzna  Hioba,  kraina
granicząca z Edomem i Arabią.
Widzący - określenie proroka (zob. 1 Sm 9,9).
Wielka  otchłań - poetyckie ujęcie chaosu,  jaki
istniał   przed   stworzeniem  i   uporządkowaniem
świata.  Ta  sama  nazwa określa ocean  podziemny,
który   według   poglądów  rozpowszechnionych   na
starożytnym  Bliskim Wschodzie znajdował  się  pod
ziemią.
Wojsko niebieskie - określenie gwiazd, jeśli one
stanowią przedmiot pogańskiego kultu religijnego.
Wór - przywdziewany na znak pokuty lub żałoby.
Wyrocznia  pana  - uroczysta  formuła  stosowana
przez  proroków,  zazwyczaj jako zdanie  wtrącone,
zapowiadająca,  że słowa przytaczane  pochodzą  od
samego Boga, a prorok jest tylko pośrednikiem  dla
przekazania orędzia Bożego.
Wyrok - (hebr. maśśa) = dosł. Wypowiedź dokonana
głosem podniesionym - proroctwo zawierające surowe
napomnienie lub groźbę kary Bożej.
Wyżyny  - na wzgórzach składano ofiary  Baalowi.
Pwt  12,2nn  nakazuje burzyć te ołtarze.  W  ciągu
wieków  jednak zaczęto składać na wzgórzach ofiary
także i prawdziwemu Bogu. Przez długie wieki  stan
taki  tolerowano,  ale oficjalny  kult  sprawowano
tylko   w  świątyni  jerozolimskiej,  a  niektórym
królom  judzkim poczytywano za złe, że nie znieśli
zwyczaju oddawania czci Jahwe na wyżynach.
Zastępy - zob. Pan zastępów.
Zazdrosny bóg,   Zazdrość boża   -   zaskakujący
dzisiejszego  czytelnika  przymiot  Boży,   często
występujący   w  ST.  Na  podstawie   podobieństwa
stosunków panujących między ludźmi rys ten  wyraża
szczególną  miłość Boga względem narodu wybranego,
który  jest  jakby Jego oblubienicą  (główna  myśl
Pnp).  Stąd  więc  Bóg domaga się  od  swego  ludu
miłości  wzajemnej, a nie dopuszcza  do  tego,  by
cudzołożył,  tzn.  popełniał  wiarołomstwo   przez
oddawanie czci cudzym bogom, gdyż cześć  i  miłość
należy się tylko Jemu - Bogu prawdziwemu.
Zielone święta - zob. Tygodni święto.
Znak  -  częste biblijne określenie cudu,  które
uwydatnia jego sens zamierzony przez Boga.
Zwołanie święte - uroczyste zebranie liturgiczne
całego  Izraela  podczas wielkich świąt,  nakazane
prawodawstwem   Pięcioksięgu.   Ten   sam   termin
niektórzy    tłumaczą   jako    uroczysty    nakaz
świętowania pewnych dni przez powstrzymanie się  w
nie od pracy.