1,1 Pierwsze     to    opowiadanie,     bardziej
teologiczne  i  abstrakcyjne,  należy  zestawić  z
drugim   (Rdz 2,4-25),   bardziej   obrazowym    i
konkretnym.  Ramy "tygodnia pracy", w  jakie  jest
ono  ujęte,  mają  za zadanie uzasadnić  obowiązek
świętowania szabatu (por. Wj 20,8.11).  W  prostej
szacie literackiej tego opisu otrzymujemy doniosłe
pouczenie:  odwieczny i niezależny od materii  Bóg
jest  bezwzględnym  początkiem całego  stworzenia,
które  jako  pochodzące od Stwórcy jest  dobre,  a
człowiek - jedyny w świecie widzialnym -  nosi  na
sobie   podobieństwo   do  Boga.   Por.   J 1,1-3;
Kol 1,15-17.   Użyty   tu  czasownik   "stworzył",
oznaczający zawsze działanie Boże, ma zastosowanie
również  do  dzieła odkupienia  (por.  Iz 43,1)  i
ostatecznej przemiany wszechświata (Iz 65,17; por.
Ap 21,1). Są więc jakby trzy akty stworzenia:  "na
początku", w dziejach i u ich kresu.
1,2 Możliwe tłum.: "tchnienie", "wiatr"
1,26n Ludzie  są  osobnym dziełem  Boga-Stwórcy.
Trzykrotnie  podkreślone  podobieństwo   do   Boga
polega   na   zdolności  panowania   nad   ziemią.
Pośrednio  można stąd wysnuć wniosek, że  człowiek
jest   istotą  nie  tylko  cielesną,  lecz  dzięki
obdarzeniu  rozumem i wolą - również duchową.  Już
najstarsi    Ojcowie    Kościoła    odnosili    to
podobieństwo  do  faktu  obdarzenia  człowieka  od
początku  życiem  nadprzyrodzonym  -  dziecięctwem
Bożym. "Obraz" wiąże się jakoś z życiem (Rdz 9,4).
Por. 1 Kor 15,49.
2,2 Dosłownie: przestał pracować. W myśl  autora
Bóg  niejako swym przykładem uświęca siódmy  dzień
tygodnia,  zresztą  obchodzony  jako  święty,  być
może, już w czasach przedizraelskich. Zob. przypis
do   Rdz 1,1   oraz  Wj 20,8.11.   Oczywiście,   o
"zmęczeniu się" mowy tu być nie może.
2,4 W hebr. występuje tu JAHWE, imię własne Boga
Izraela. Zob. Wj 3,14n.
2,6 Tekst popr., hebr.: "Lecz źródło  wytryskało
z ziemi (lub: chmura się wznosiła) i zraszało całą
powierzchnię gleby".
2,7 Wprawdzie    zwrot    ten    jest    ścisłym
odpowiednikiem "duszy" (por. Rdz 2,19;  Rdz 7,22),
w  dalszym  jednak  ciągu opowiadania  (Rdz 2,19n)
zostanie   wyraźnie  zaznaczona  różnica  pomiędzy
człowiekiem a zwierzętami.
2,8 Ta   geograficzna   nazwa   raju   odpowiada
mezopotamskiej nazwie edinu; edin = równina, step.
2,9 Dwa  drzewa  rajskie są  symbolami:  "drzewo
życia"    -   symbolem   pozaprzyrodzonego    daru
nieśmiertelności, jakim się cieszył człowiek przed
upadkiem; "drzewo poznania dobra i zła" - symbolem
osądzania tego, co jest moralnie dobre, a co złe -
słowem,  samowiedzy  moralnej  i  samostanowienia.
Niektórzy,  podkreślając  związek  obu   drzew   z
życiem,  widzą  w  drugim możliwość  przekazywania
życia doczesnego drogą współżycia obu płci.
2,10 Z  czterech rzek rajskich  da  się  ustalić
tożsamość dwóch ostatnich - Tygrysu i Eufratu,  co
wskazywałoby  na  to,  że raj  należy  umieścić  w
Mezopotamii.  Być  może, rzeki te  stanowią  tylko
symbol niezwykłej urodzajności Edenu.
2,17 Z  tego  nie  wynika, jakoby  owoce  drzewa
wiedzy  były  trujące, lecz  że  po  przekroczeniu
zakazu  człowiek nie będzie mógł nadal jeść owoców
drzewa życia - za niezachowanie tego nakazu utraci
dar nieśmiertelności.
2,19 Inny  możliwy przekład: "każda istota  żywa
winna nosić imię nadane jej przez Adama".
2,20 Autor  tu  podkreślił,  że  mężczyzna   nie
znalazł wśród zwierząt istoty równej sobie.
2,21 Niewiasta  została  wzięta  z  "żebra"  czy
"boku" mężczyzny, co znaczy, że dzieli z nim  jego
naturę,  jest  jak  on  powołana  do  przyjaźni  z
Bogiem.  "Żebro" i "życie" u starożytnych  Semitów
były pojęciami bliskimi.
2,23 Hebr.  tekst ma grę słów:  isz  (=  mąż)  i
iszsza (= niewiasta), nie do oddania w dzisiejszym
języku  polskim.  Por. vir - virago  w  Wlg,  a  u
Wujka: "mąż" - "mężyna".
2,24 Wniosek ten stwierdza, że związek małżeński
w  myśli  Bożej jest monogamiczny, to jest jednego
mężczyzny z jedną kobietą.
3,1 Wąż-kusiciel jest wrogiem Boga,  uosobieniem
zła,  jest  też istotą rozumną, skoro umie  mówić.
Późniejsze   księgi   Pisma  świętego   nazwą   go
szatanem,  diabłem,  złym  duchem.  Por.   Hi 1,6;
Mdr 2,24;  J 8,44; Ap 12,9; Ap 20,2.  Jego  pokusa
obiecuje pierwszym rodzicom równość z Bogiem przez
uzurpowanie  sobie samostanowienia o dobru  i  złu
moralnym.   Tymczasem   rzeczywistym   następstwem
pierwszego upadku jest degradacja obrazowo opisana
w Rdz 3,7.10.16-19.
3,15 "Zmiażdży ... zmiażdżysz" hebr. ma to  samo
słowo; Wlg zmienia drugie na "będziesz czyhał", co
niektórzy  przyjmują, opierając  się  na  podobnym
słowie  arabskim.  W  walce szatana  z  ludzkością
czeka  go klęska: jakiś potomek niewiasty zada  mu
cios  decydujący  o przegranej. W proroctwie  tym,
zwanym  Protoewangelią,  czyli  niejako  brzaskiem
Dobrej  Nowiny, mowa jest tylko o Mesjaszu i  Jego
Matce,    z    zupełnym   pominięciem   pierwszego
mężczyzny.  Urzeczywistnia się ono w Maryi,  która
nie znała męża (Łk 1,34). Wlg utrwaliła to maryjne
tłumaczenie  wprowadzając  zmianę  rodzaju:   ipsa
conteret - "Ona zmiażdży".
3,17 Zakłócenie  harmonii  w  świecie,  wywołane
grzechem  człowieka, udzieliło się  całej  naturze
żywej i martwej.
3,19 Człowiek z natury był śmiertelny (Rdz 2,7).
Stał  się nieśmiertelnym tylko dzięki umieszczeniu
go w raju, gdzie rosło "drzewo życia".
3,20 W   hebrajskim  gra  słów  między  imieniem
Chawwa a chaj (= żyjący).
3,22 Gorzka  ironia:  ludzie  chcieli   dorównać
Bogu,  sięgając po samostanowienie o dobru  i  złu
moralnym, a srodze się zawiedli.
3,24 Dwa    symbole   mezopotamskie    oznaczają
bezwzględną  niemożność powrotu o własnych  siłach
do stanu oznaczonego obrazem "raju".
4,1 Epizod   o   Kainie   i   Ablu,    dotyczący
prawdopodobnie w swym pierwotnym brzmieniu  czasów
dużo  późniejszych  (rozwinięta  kultura,  znaczna
liczba  ludzi), został tu umieszczony jako wymowne
potwierdzenie  skutków grzechu pierworodnego:  oto
szatan  odnosi zwycięstwo nad Kainem.  Abel,  jako
młodszy  brat  zabity z zawiści  przez  starszego,
jest typem Chrystusa. Por. Hbr 11,4; Hbr 12,24.
4,2 Hebr.: Hebel (Habel).
4,6n "Ponura  -  pogodna" stanowią  odpowiedniki
twarzy   dosł.  "zapadłej"  (wskutek   gniewu)   i
"podniesionej"  (na znak równowagi moralnej).  Złe
postępowanie  powoduje  pierwszy,  dobre  -  drugi
skutek.
4,8 Dod. wg LXX.
4,15 Owo znamię było czymś, co chroniło Kaina  -
może   cechą  przynależności  do  szczepu,   który
stosuje  prawo  krwawej zemsty  za  zabicie  swego
członka.
4,17 Hebr.: Chanok.
4,18 Hebr.: Lemek.
4,24 Wymowny  dowód rosnącej  dzikości  moralnej
potomków Kaina.
4,25 Hebr.: Szet.
4,26 LXX  i  Wlg:  "On  zaczął  pierwszy  wzywać
imienia  Pana".  Zdanie  różnie  objaśniane.  Sens
prawdopodobny:   odtąd  zaczęto  uroczyściej   lub
regularnie  składać  Bogu  ofiary.  Setyci   tutaj
dodatnio różnią się od Kainitów.
5,1 Setyci - potomkowie trzeciego syna  Adama  i
Ewy  -  Seta. Są to potomkowie wybrani przez Boga,
bo Set zajął miejsce Abla (por. Rdz 4,4.25).
5,24 W tych tajemniczych słowach stwierdza autor
fakt    wyłączenia   człowieka   o   nadzwyczajnej
doskonałości spod ogólnego prawa śmierci.  Podobny
przywilej  w  Piśmie  św. ma tylko  Eliasz.  (Zob.
2 Krl 2,11n;   Syr 44,16;   Syr 49,14;   Hbr 11,5;
Jud 0,14n).
5,29 Hebr.: Noach.
5,32 Hebr.: Szem.
6,2 Aluzja, oparta zapewne na prastarym podaniu,
nawiązuje  do ujemnego wpływu małżeństw Setytów  z
kobietami  odrzuconej  linii  Kainitów.   Inni   w
"synach Bożych" upatrują mężczyzn w ogóle.
6,3 Wraz   z  postępującym  zepsuciem   moralnym
zmniejsza się witalność ludzi.
6,6 Na sposób ludzki uwydatniona słuszność kary.
6,11 Dosł.: "Ziemia popsuła się w oczach Boga".
6,16 Inni tłumaczą: "okno".
6,17 Fakt występujący jako katastrofa powszechna
w   tradycjach  wielu  ludów,  nawet   Ameryki   i
Australii,  a  więc  datujący  się  sprzed   epoki
mezolitycznej.  Powszechność  opisaną  w   tekście
biblijnym   (por.   nadto   Syr 44,18;   Hbr 11,7;
1 P 3,20;  2 P 2,5.9)  należy  rozumieć  w  sensie
moralnym:   zasięg   potopu  odpowiada   zasięgowi
zepsucia   moralnego  opisanego   w   Rdz rozdz. 6
[->Rdz 6,1]. Podobieństwo opowiadania biblijnego o
potopie  z opisem eposu babilońskiego o Gilgameszu
tłumaczy  się faktem monoteistycznego  opracowania
przez  autora Rdz pradawnego podania. W  typologii
biblijnej  potop  to  kara, której  uchodzi  część
ludzi  moralne  zdrowa  (Iz 24,1-18;  Syr 44,17n).
Pierwszym  antytypem potopu jest sakrament  chrztu
(1 P 3,18-21;    2 P 2,5.9),    ostatecznym    zaś
urzeczywistnieniem    będzie    Sąd     Ostateczny
(Mt 24,37-39; Łk 17,26-30; Hbr 11,7; 2 P 2,5.9).
6,20 Rozbieżność z Rdz 7,2n.8n pochodzi stąd, że
obecny  opis  składa się z dwu  równoległych,  nie
uzgodnionych z sobą opowiadań.
7,2 Por. Kpł 11,1-47. Klasyfikacja rytualna dużo
późniejsza. Umieszczenie jej tu może wiąże  się  z
ofiarą złożoną po ocaleniu (Rdz 8,20).
7,15 To znaczy żywe.
7,24 Różnica  w czasie trwania  w  porównaniu  z
w. 17   pochodzi  stąd,  że  w. 17  mówi  o  samym
deszczu,  a  obecnie jest mowa  o  pokryciu  ziemi
wodami.
8,21 Aluzja do upadku pierwszych rodziców i jego
następstw: Bóg z nimi się liczy.
9,4 Pogląd   rozpowszechniany  w  starożytności,
oparty    na   spostrzeżeniu   zależności   między
krwiobiegiem   a  życiem.  Wnioski  moralne   por.
Wj 20,13; Kpł 1,5; Kpł 17,11; Dz 15,29.
9,5 Inni tłum.: "krew waszego życia"  lub  "krew
każdego z was".
9,6 Zob. Rdz 1,26n.
9,9 Pierwsze to przymierze, tak zwane noachickie
dotyczy całej ludzkości, następne zaś, zawierane z
Abrahamem  (Rdz 17,1-21)  i  Mojżeszem  (Wj 24,8),
mają  węższy  zakres. Dopiero Nowe  Przymierze  we
Krwi    Chrystusowej    (Łk 22,10;    1 Kor 11,25;
Jr 31,31-33) będzie powszechne i wieczne.  Znakiem
owego  pierwszego  jest naturalne  i  łatwo  przez
wszystkich dostrzegalne zjawisko - tęcza.
9,25 Użycie  imienia  syna  i  całego  potomstwa
Chama   wiąże   się   z   przyszłą   rozwiązłością
Kananejczyków (por. Rdz 13,13; Rdz 19,5-11).
10,1 Wykaz ludów ma rozpowszechnioną  u  Semitów
formę rodowodu, którego nie trzeba brać dosłownie.
Jest  to  raczej  opis stosunków  ludnościowych  w
pewnej  epoce na Bliskim Wschodzie. Idea religijna
jest  ta:  ludzkość  poprzez  Noego  pochodzi   od
pierwszej  pary,  stworzonej przez  Boga  na  Jego
obraz.  W  tablicy ludów nazwy etniczne  występują
często jako imiona własne protoplastów.
10,7 Hebr.: Szeba.
10,9 Dosł.: "przed Panem".
10,10 Tzn. w Babilonie.
10,13 Hebrajska nazwa Egiptu.
10,25 Może  aluzja  do  opowiadania  Rdz 11,1-9.
Wiersze 26-29 niektórzy krytycy uważają za glosę.
11,1 Folklorystyczne to opowiadanie ma  wyjaśnić
przyczynę  różnorodności narodów  i  języków.  Oto
ludzkość  po potopie oddala się coraz bardziej  od
Boga,   dążąc   do   przekroczenia   granic    jej
zakreślonych.     Gigantyczna     budowla     jest
ucieleśnieniem     tych     niezdrowych     dążeń.
(Archeologia  dotąd  odkryła w  Mezopotamii  wiele
podobnych  wież).  Karą  za  rosnącą  pychę   jest
rosnące     nieporozumienie    między    narodami.
Uwzględniając całość Objawienia biblijnego mamy  w
tym opisie pierwszy człon typologicznego tryptyku;
jego   antytypem   historycznym   będzie   jedność
przywrócenia  narodom  przez  Chrystusa   w   Jego
Kościele  (symbolem jej jest dar  języków  w  dniu
Zesłania  Ducha Świętego: Dz 2,5-12), trzecim  zaś
członem  -  antytypem  eschatologicznym   -   jest
jedność  odkupionej  ludzkości  ukazana  w   wizji
Ap 7,9.
11,9 Etymologia   ludowa:    Babel    -    babal
(= pomieszał).
11,10 Odtąd  pisarza świętego  interesują  tylko
przodkowie Abrahama.
12,1 Abram  -  od Rdz 17,5 zaś  Abraham  -  jako
człowiek  powołania  jest wzorem  wiary;  od  niej
zawisła cała jego przyszłość i dalszy rozwój planu
Bożego  odkupienia (Hbr 11,8-19).  Nowy  Testament
ukaże  nam rozszerzenie pojęcia potomstwa Abrahama
na      wszystkich     wierzących      (Rz 4,1-24;
Ga 3,7n.14.16.29).
12,2 Inni popr.: "to będzie błogosławieństwo".
12,3 Inni tłum.: "będą sobie błogosławić".
12,8 Może przy składaniu ofiar.
12,9 Opowiadanie to, podobnie jak Rdz 20,1-17  i
Rdz 26,1-11,  ma  ukazać szczególną  opiekę  Bożej
Opatrzności  nad Abrahamem, jego roztropność  oraz
niezwykłą    piękność    Sary,    potem    Rebeki.
Odzwierciedla zarazem stan moralny bardzo różny od
naszego poczucia, ukształtowanego przez Ewangelię.
Zresztą  Sara  istotnie  była  siostrą  przyrodnią
Abrahama (Rdz 11,27nn).
13,4 Zob. Rdz 12,8.
13,18 Zob. Rdz 14,13.
14,1 Hebr. pozostawia wątpliwość co do  podmiotu
tego zdania.
14,18 Tajemniczy  ten  pogański  król   Szalemu,
zapewne   późniejszej   Jerozolimy,   jest   typem
Chrystusa   w   mesjańskim   Ps 110[109],4   i   w
Hbr 7,1-21.
15,6 Dosł.:  "sprawiedliwość". Na  uznanie  Boże
zasłużyła heroiczna wiara Abrahama w obietnicę, po
ludzku   sądząc,  nieziszczalną.  Por.  Rz 4,3-24;
Ga 3,6n;  oraz  Jk 2,23, ujmujące sprawę  z  wielu
stron.
15,17 Forma zawierania przymierza  stosowana  na
starożytnym   Wschodzie:  zawierający   przechodzą
kolejno między połowami rozciętych zwierząt  (por.
Jr 34,18).
16,2 Czyn zgodny z obowiązującym wówczas  prawem
Hammurabiego. Por. Rdz 30,1-4.9.
16,7 Dosł.:  "wysłannik Pana", różny  od  innych
aniołów   występujących   w   Piśmie   św.,   jest
określeniem objawiającego się Boga. W tym  urywku,
jak  i  w  wielu  innych tekstach (np.  Rdz 21,17;
Rdz 22,11.15; Rdz 31,11-13; Rdz 48,15n;  Wj 3,2-6)
utożsamia  się on z Bogiem. W innych zaś  tekstach
jest  z pewnością stworzeniem (Rdz 24,7; Wj 33,2n;
2 Sm 24,16; 2 Krl 1,3.15; Dn 13,55.59). Dla  wielu
Ojców  Kościoła  Anioł Pański to  objawiające  się
Słowo Boże (Logos: J 1,1nn).
16,11 Hebr.: Iszmael.
16,12 Dziko żyjący osioł.
16,14 W   przybliżeniu:  "Żyjący,   który   mnie
widzi".
17,1 "Obrzezanie"  -  zabieg  ten,  praktykowany
przez  wiele  ludów starożytności  jako  wstęp  do
życia w małżeństwie i w klanie, tylko u Izraelitów
ma  charakter religijny, jest cielesnym znakiem  i
trwałą   pamiątką   przymierza  przypieczętowanego
własną  krwią.  Z nakazem tym wiąże się  obietnica
licznego  potomstwa. Prorocy podkreślają obowiązki
moralne  płynące z tego znaku (Jr 4,4;  Jr 9,24n).
Chrystus  mu  się podda jako Odkupiciel  grzesznej
ludzkości  (Łk 2,21). Nowe Prawo  zaś  je  zniesie
(Rz 2,28n;  1 Kor 7,19; Ga 5,6; Ga 6,15;  Flp 3,3;
Kol 2,11nn;     Kol 3,11).    "Wszechmogący"     -
przybliżony  przekład starożytnego  imienia  Boga:
Szaddaj.
17,5 Imię  u  ludów starożytnych  wyraża  osobę,
stąd   zmiana   imienia  oznacza  nadanie   nowego
posłannictwa   Etymologia   imienia   tutaj   jest
popularna, jakby "ojciec mnóstwa".
17,15 Tj. "Księżniczka".
17,17 Wyraz   powątpiewania.   Por.   Rdz 18,12;
Rdz 21,6.9  -  aluzja  do  imienia  Izaaka  (hebr.
sachaq - zaśmiał się).
18,1 Urywek   malowniczo,  w  rysach   Ludzkich,
uwydatniający  zażyłość  patriarchy   Abrahama   z
Bogiem.  Tajemniczy goście to Bóg i dwaj aniołowie
(Rdz 19,1).   Osnową   całego   opowiadania    (do
Rdz 19,29  włącznie)  mogła  być  jakaś   opowieść
gminna  mieszkańców  okolic  nad  Morzem  Martwym,
odpowiednio dostosowana do pojęć o Bogu jedynym  i
o patriarsze Abrahamie.
18,22 Tzn.  towarzyszący  Bogu  aniołowie  (por.
Rdz 19,1).
18,23 Znamienne dla Wschodu "targowanie się"  ma
uwydatnić słuszność nieuchronnej kary Bożej.
19,1 Jest   to  religijne  wytłumaczenie   faktu
zagłady miast leżących w południowej części doliny
Jordanu,    co    nastąpiło    wskutek    wstrząsu
tektonicznego.    Archeologia   potwierdza    fakt
uprzedniego  zamieszkania okolic  Morza  Martwego.
Opis  widzi w tej zagładzie karę Bożą za  zepsucie
obyczajów.  Echo Sodomy i Gomory  powtarza  się  w
całym  Piśmie  św.  (Pwt 29,22; Mdr 10,6;  Iz 1,9;
Iz 13,19;  Jr 49,18; Jr 50,40; Am 4,11;  Mt 10,15;
Mt 11,23n;  Łk 10,12; Łk 17,28; 2 P 2,6;  Jud 0,7;
Ap 11,8).
19,7 Surową ocenę tego zboczenia zob. Kpł 18,22;
Kpł 20,13; Rz 1,26n; 1 Kor 6,9; 1 Tm 1,10.
19,8 Propozycja    Lota    jest,     oczywiście,
niemoralna; odzwierciedla ona prymitywną moralność
ówczesną,  według  której prawo gościnności  wyżej
ceniono niż cześć kobiety (por. Rdz 12,13).
19,22 Dopatrzono się związku ze słowem misear  -
"mało", "nic".
19,26 Typ   ukaranego   nieposłuszeństwa   (por.
Mdr 10,7; Łk 17,32). Jednocześnie zapewne jest  to
ludowe   wyjaśnienie  znaczenia   jakiegoś   bloku
solnego o ludzkich kształtach.
19,30 Stanowczy zakaz kazirodztwa  (Kpł 18,6-18;
Pwt 27,20.23) oraz fakt gorszącego wpływu Moabitek
(Lb 25,1-3) pozwalają przypuszczać, że ten  urywek
stanowi  oparte  na podaniach ludowych  pogardliwe
"wyjaśnienie" pochodzenia dwóch ludów -  Ammonitów
i   Moabitów,   z  którymi  Izrael  pozostawał   w
nieprzyjaźni  nakazanej  Prawem  (Pwt 23,4n)  i  w
ciągłych     walkach.    Przybliżone    etymologie
popularne: Ben-Ammi = "syn mego krewnego", Moab  =
"pochodzący od ojca".
20,1-18 Dublet opisu Rdz 12,9-20 (zob.).
20,4 Inni     tłum.:    "nawet    sprawiedliwego
poganina".
20,16 Dosł.: "zasłoną dla oczu". Tekst skażony.
21,6 Zob. przypis do Rdz 17,17.
21,17 Zob. Rdz 16,7.
21,31 Tj. "Studnia Przysięgi" (por. Rdz 26,33).
22,1-24 Głównym  celem opisu  jest  podkreślenie
heroicznej  wiary  Abrahama  (por.  Hbr 11,17-19),
ubocznym - potwierdzenie zakazu składania ofiar  z
ludzi  (Kpł 18,21; Kpł 20,2-5),  gdyż  pierworodni
podlegają wykupowi (Wj 13,13). Ojcowie Kościoła  w
Izaaku   widzą   typ   męki   Chrystusa   -   jako
Jednorodzonego, którego daje nam Ojciec.
22,2 2 Krn 3,1 nazwą tą określa górę, na  której
stanęła  świątynia.  Za tym utożsamieniem  pójdzie
potem cała Tradycja.
22,11n Zob. Rdz 16,7.
22,14 Być może aluzja do góry przyszłej świątyni
(por. Rdz 22,2).
24,2 Znamienny   dla   tamtych   czasów   sposób
składania  przysięgi. Abraham tu  troszczy  się  o
czystość  rasy, a przez to i o czystość  wiary,  o
wiarygodność  przyszłych  pokoleń  wobec  obietnic
Bożych.
24,22 Dosł.: jednego beka - zob. Wj 38,26.
24,49 Dosł.: "w prawo lub w lewo".
24,63 Tłum. przybliżone.
24,65 Szczegół    znamienny    dla    wschodnich
zwyczajów.
25,18 Inni   tłum.:  "Osiedlił   się   naprzeciw
wszystkich   swoich  braci"  lub  "czynił   wypady
przeciw swym współbraciom".
25,23 Wyrocznia  ta uzasadnia  stały  antagonizm
między bratnimi narodami: Edomitami a Izraelem.
25,25 Aluzja tym razem nie do brzmienia  imienia
własnego, lecz do kraju Edom - admoni (=czerwony).
25,26 Etymologia popularna łączy imię Jaaqob  ze
słowem aqeb = pięta.
25,30 Znów gra słów: Edom - admoni (=czerwony).
26,3 Por. Rdz 22,16nn.
26,8 Inni:   "żartującego"  lub  "pieszczącego".
Por. Rdz 12,9-20; Rdz 20,1-18.
26,10 Zasada odpowiedzialności zbiorowej.
26,20 Tzn. Zwada
26,21 Tzn. Sprzeczka
26,22 Tzn. Szerokość
26,33 Dosł.: "Siedem", aluzja do Rdz 21,28-30.
27,1-45 Ocena  moralna samego  czynu  jest  dziś
jednoznaczna:  podstęp. Okoliczności zmniejszające
winę  Rebeki  i  Jakuba  to  fakty  podane  wyżej:
Rdz 25,23.29-34. Jakub zapłacił  za  swój  podstęp
długimi  latami trudów i tułaczki.  Sam  zaś  fakt
podstępu posłużył tajemniczo planom Boga,  wolnego
w  wyborze  do  łaski (por. Ml 1,2n;  Rz 9,10-16).
Ojcowie  Kościoła widzieli tu zarysowane misterium
odkupienia - zadośćuczynienie zastępcze  Chrystusa
za grzeszników.
27,36 Por. Rdz 25,26.29-34. Etymologia popularna
imienia  Jakub mogła mieć wpływ na powstanie  tego
opowiadania.
27,40 Por. 2 Krl 8,20-22.
28,13 Inni tłum.: "obok niego".
28,18 U mieszkańców Kanaanu doznawały  czci  tak
zwane  betyle (bet-el = siedziba bóstwa). Jakub  z
użytego  przez  siebie  kamienia  uczynił   rodzaj
betylu.
28,19 Tzn. Dom Boży.
29,1 Tzn. do Mezopotamii.
29,4 Dosł.: "do nich".
29,6 Hebr. Rachel (= owieczka).
29,14 Tzn. bliskim krewnym.
29,17 Inni tłum.: "czułe".
29,27 Uroczystości weselne trwały tydzień  (por.
Sdz 14,10).
29,31-30,24 Cały  opis  kolejnych   narodzin   i
nadawania imion patriarchom ma cechy ulubionego  u
Semitów   rodzaju  literackiego  -   "wyjaśniania"
pochodzenia  imion. Etymologia przy tym  stosowana
jest    ludowa,   oparta   często    na    dalekim
podobieństwie    dźwięków    hebrajskich:    Ruben
(Re'uben) - "wejrzał na ucisk"; Symeon (Szim'on) -
"usłyszał" i "odsunięta"; Lewi - "przywiąże  się";
Juda   (Jehuda)  -  "będę  sławić  Pana";  Dan   -
"sądził";  Neftali (Naftali)- "walki  nadludzkie";
Gad  - "szczęścił"; Aser (Aszer) - "szczęśliwość";
Issachar   -   "zapłata";  Zabulon   (Zebulon)   -
"obdarzać" i "wywyższyć"; Józef (Josef) -  "odjął"
i "dodał".
30,3 Zgodnie  z ówczesnym prawem  mezopotamskim;
por. Rdz 16,2.
30,14 Według  poglądów  orientalnych  owoce  tej
rośliny są środkiem sprzyjającym płodności.
31,2 Dosł.: "wczoraj i przedwczoraj".
31,7 Dosł.: "dziesięć razy".
31,19 Były    to    zapewne   wizerunki    bóstw
opiekuńczych domu. Bóstwa te prawdopodobnie dawały
posiadaczowi  prawo  do  dziedzictwa.  Tym  należy
tłumaczyć motyw kradzieży i starannych poszukiwań.
31,47 Tzn.  Kopiec Świadectwa.  Nazwa  aramejska
znaczy  to  samo.  Jest  ona  zapewne  późniejsza.
Opowiadanie jest "wyjaśnieniem" pochodzenia  nazwy
Gilead.
31,52 Hebr. powtarza raz jeszcze oba podmioty.
32,2n Obok   "wyjaśnienia"  nazwy  geograficznej
miasta jeden z dowodów opieki Bożej, które w Ziemi
Obiecanej będą się odtąd powtarzać.
32,3 Tzn. "podwójny obóz".
32,25 Tajemniczy  ten  opis  walki   z   Bogiem,
zresztą  wyraźnie  tu nie nazwanym,  wiąże  się  z
"wyjaśnieniem"  ludowym nazwy miejscowości  Penuel
("oblicze  Boga") i imienia Izrael ("Bóg walczy").
Patriarcha  tutaj swą wytrwałością niejako  zmusza
Boga  do błogosławieństwa. W ujęciu Ojców Kościoła
jest    to    typ   walki   duchowej   uwieńczonej
zwycięstwem. Por. Oz 12,4n; Mdr 10,12.
32,29 Inni tłum.: "z istotą nadludzką".
32,30 Imię  Boga  pozostaje nieujawnione  aż  do
objawienia Mojżeszowi: Wj 3,13n.
32,31 W    pojęciu   starożytnych   bezpośrednie
oglądanie Boga nie pozwala człowiekowi zostać przy
życiu  (por. Wj 33,20). Stąd znamienny lęk podczas
nadprzyrodzonych  objawień (np. Wj 3,6;  Wj 20,19;
Sdz 6,23; Sdz 13,22n).
33,18 Inni tłum.: "do Salem, miasta Sychema".
33,19 Tzn.  Sztuk srebra. Inni tłum.:  "jagniąt"
(por. Hi 42,11).
33,20 Tłum.  star.: "i wzywał przy  nim  imienia
...".
34,8.17 Dosł.: "córkę".
34,24 Tj. stali mieszkańcy.
35,2 Por. Rdz 31,19; Joz 24,23.
35,5 Inni tłum. dosł.: "Boży"
35,7 Dosł.  hebr.:  "Bóg [z]  Betel".  Przekłady
starożytne,   a   za   nimi  wiele   dzisiejszych,
opuszczają słowo "Bóg".
35,10 Inna   tradycja   "wyjaśnienia"    imienia
Izrael; por. Rdz 32,29.
35,18 Ben-oni - "syn mojej boleści", Ben-jamin -
"syn  prawicy" (która oznaczała dobrą  wróżbę),  a
więc tyle co "Szczęsny".
36,2 "Chiwwity" - niektórzy na  podstawie  w. 20
poprawiają  na "Choryty; "wnuczkę" - niektórzy  wg
w. 24,  przekładów  staroż., Sam  i  LXX  czytają:
"syna".
36,15 Wyraz  "naczelnik"  powtarza   się   przed
imionami męskimi w wierszach 15-18.29n.40-43.
36,29 Zob. przypis do Rdz 36,15.
36,40nn Zob. przypis do Rdz 36,15.
37,1 Cała  historia  Józefa,  choć  nie  zawiera
żadnych widzialnych objawień Bożych, jest  w  swym
przebiegu  ujawnieniem  rządów  Bożej  Opatrzności
(por.  Mdr 10,13n).  Przy czym  Józef  jest  typem
Chrystusa.
37,3 Inni tłum.: "wzorzystą", "ozdobną".
37,27 Dosł.: "naszym ciałem".
38,1-30 Tamar   postąpiła   zgodnie   z   prawem
chetyckim, które - reguluje małżeństwo obowiązkowe
na   skutek  bezpotomnej  śmierci  krewnego  (por.
Pwt 25,5-10)  - obejmowało również  i  teściów.  Z
niemoralności  czynu (oszustwo,  danie  okazji  do
grzechu)  zapewne  nie zdawała ona  sobie  sprawy,
działając   w  dobrej  wierze.  Tamar  była   może
Chetytką.   Wchodzi  ona  do  rodowodu   Chrystusa
(Mt 1,3).
38,8 Zgodnie  z  prawem  tak  zwanego   lewiratu
(Pwt 25,5-10).
38,9 Hebr.   dosł.   mówi:   "i   marnował    je
[wylewając] na ziemię" mając na myśli nasienie.
38,10 Potępienie tak pobudek egoistycznych,  jak
i  grzechu  - jak stąd widać - ciężkiego przeciwko
naturze małżeństwa ustanowionego przez Boga.
38,18 Są to insygnia naczelnika szczepu.
38,29 Tj. "Przerwanie".
38,30 Dosł.:  "Gwiazda, która dopiero  wzeszła";
może jakoś wiąże się barwą z czerwoną tasiemką.
39,1 Inni: "przełożony kucharzy".
41,40 Dosł.: "tronem".
41,43 Zapewne  tyle co "Uwaga!"  Inni  domyślają
się   tu   jakiegoś  zaszczytnego  tytułu   (wiele
hipotez).
41,44 Dosł.: "podnieść rękę lub nogę".
41,45 "Safnat  Paneach" -  różnie  wyjaśniane  -
zawsze  w związku z pojęciem "życie". Wlg: "Zbawca
świata".
41,51 Hebr.  Menaszsze wiąże się z  czasownikiem
"dał zapomnienie".
41,52 Tu związek ze słowem: "uczynił płodnym".
42,1 Dosł.: "patrzycie jeden na drugiego".
43,11 Drzewko dostarczające owocu  podobnego  do
migdałów.
44,5 Słowa   w   nawiasie   dod.   wg    przekł.
starożytnych.
45,5 Tzn.  postępek braci,  jakkolwiek  w  sobie
zły,  posłużył zamiarom Opatrzności, która  w  ten
sposób   zapewniła  ocalenie  całej  rodzinie,   a
następnie szczepowi.
45,7 Dosł.: "Resztę".
46,13 Inni  za przekł. staroż.:  "Jaszub"  (por.
Lb 26,24).
46,16 Inni  za  przekł. staroż.:  "Sefon"  (por.
Lb 26,15).
46,21 Inni  za Lb 26,38n; 1 Krn 8,1.5:  Achiram,
Szefufan (bez Muppim).
46,23 W  hebr. formuła: "Synowie".  W  Lb 26,42;
imię to brzmi "Szucham".
46,28 Tzn. Jakuba. Tekst niejasny.  Inni  tłum.:
"wydać  zarządzenia", "wskazać  drogę",  "spotkać"
(LXX).
46,34 Ostatnia   część   zdania   jest   zapewne
dodatkiem z innych czasów.
47,7.10 Dosł.:   "błogosławił".   Inni    tłum.:
"złożył hołd".
47,21 Staroż. przekł.: "uczynił niewolnikami".
47,29 Gest    towarzyszący   przysiędze    (zob.
Rdz 24,2).
48,5-20 Jest to wyjaśnienie, dlaczego  Efraim  i
Manasses    są   szczepami   równymi   pozostałym,
wywodzącym się od synów Jakuba i dlaczego w  ciągu
wieków Efraim wziął górę nad Manassesem.
48,15 Dosł.: "przed którym chodzili".
48,20 Dosł.: "Tobą".
48,22 Dosł.: "ramię"; hebr. słowo Szekem oznacza
też Sychem, co inni tu wprowadzają do przekładu.
49,1-27 Błogosławieństwa    te    są     zarazem
wyroczniami  o  przeszłości już nie  tylko  samych
synów Jakuba, lecz poszczególnych pokoleń Izraela.
49,3 Tekst  skażony; popr.  wg  przekł.  staroż.
Inni popr.: "ku mojej zgryzocie".
49,4 Por. Rdz 35,22.
49,6 "Sławy"  -  inni  za  LXX:  "mego   serca";
"bydło" aluzja do Rdz 34,25-29.
49,10 Cała  tradycja żydowska  i  chrześcijańska
widziała   tu  proroctwo  mesjańskie  -  zapowiedź
króla-pasterza, który pochodząc z  tego  pokolenia
zdobędzie   posłuch   nawet   u   pogan.   Wstępną
realizacją  był  Dawid,  lecz  pełną   -   dopiero
Chrystus. "Do którego ono należy" stanowi poprawkę
dokonaną  na  podstawie przekładów  staroż.  Hebr.
wyraz  niezrozumiały. Sziloh -  odczytywany  przez
niektórych   w  sensie:  "aż  danina   będzie   mu
przyniesiona"; inni popr.: "do którego należy sąd"
(por. Ez 21,32).
49,12 Wyraz  niejasny; znaczenie wg  syr.;  inni
tłum.: "zmętnieją", "ściemnieją".
49,13 Por. Joz 19,10-16.
49,14 Tłum.    przybliżone;    inni:     "między
zagrodami", "stajniami", "tłumokami".
49,19 Tekst popr. wg przekł. staroż.
49,21 Tekst  popr.;  inni:  "Neftali  łanią   na
wolności, rodzącą piękne jelonki".
49,22 Wiersz   niejasny.  Inni  tłum.:   "dzikim
źrebięciem osła na zboczu góry".
49,24 Pierwsze  dwa stychy inni  popr.  wg  LXX:
"lecz  ich  łuk  został złamany przez  mocarza,  a
mięśnie ich ramion nadwyrężone".
49,26 "Przodków": inni popr. wg LXX i Pwt 33,15:
"niż  błogosławieństwa  gór  wiecznych";  "pagórki
odwieczne": inni tłum.: "pragnienie (lub  rozkosz)
pagórków odwiecznych".
49,27 Por. Sdz 3,15-30; Sdz 21,15-25.
50,10 "Klepisko Ciernia".
50,11 Dosł.: "Żałoba Egiptu" - zachodzi  tu  gra
słów hebr., znaczących: "łąka" i "smutny".
50,23 Akt adopcji (por. Rdz 30,3; Rdz 48,12).
1,5 LXX  ma  "siedemdziesiąt  pięć  osób";  por.
Rdz 46,27 (LXX) i Dz 7,14.
1,16 Tłum. przybliżone. Dosł.: "dwa kamienie"  -
zapewne  aluzja  do specjalnego krzesła  położnic.
LXX opisowo: "a będą miały rodzić".
1,22 Wg LXX, Sam.
2,1 Imiona zob. Wj 6,20; Lb 3,19; Lb 26,59.
2,10 Imię  Mojżesz (Moszeh) tworzy  grę  słów  z
czasownikiem  "wydobyłam go". Prawdopodobnie  jest
to  imię  pochodzenia egipskiego. Tu  podana  jest
ludowa etymologia tego imienia.
2,18 Oznacza: "Bóg jest pasterzem". Człowiek ten
nosi   także  imię  Jetro;  jest  to   tytuł   jak
"ekscelencja".
2,21 Sipporah - oznacza samicę wróbla.
2,22 Gerszom - oznacza cudzoziemca.
2,25 LXX: "i dał się im poznać".
3,1 Horeb  (hebr.: Choreb)  jest  nazwany  "górą
Bożą"   ze   względu   na  późniejsze   objawienie
(Wj 16,1; Wj 19,1) i oznacza prawdopodobnie  pasmo
gór, a Synaj - jeden ze szczytów tego pasma.
3,2 "Anioł Jahwe" czy "anioł Boży" zdaje się być
samym Jahwe ukazującym się człowiekowi.
3,5 Świętość   ziemi  nie   jest   jej   własnym
przymiotem,     lecz    następstwem    specjalnego
objawienia Bożego.
3,8 "Która  opływa w mleko i miód"  -  znane  to
określenie  pochodzi od nomadów z pustyni,  którzy
uważają  mleko i miód za najwykwintniejszy pokarm.
"Kananejczyka" itd. - ludy zamieszkujące  Kanan  -
te same, które wylicza Rdz 10,15-17; Rdz 15,20n.
3,14 Bóg  się  przedstawia w  pierwszej  osobie.
Izraelici  mówiąc o Bogu używali  trzeciej  osoby,
nazywając   Go   Jahwe,  tzn.  "Jest".   Imię   to
podkreślało pełną dobroci i miłości obecność Bożą,
która jest gwarancją skutecznej misji Mojżeszowej,
a  zarazem dowodem, że nazwany tu w w. 15 imieniem
Jahwe,  Bóg jest tym samym Bogiem, który  poczynił
obietnice   patriarchom.  Imię   to   jednocześnie
najtrafniej określa Byt Najwyższy - Absolut.
3,16 Nawiedzenie Boże jest jak miecz obosieczny:
jest  pomocą dla uciśnionych, a równocześnie  karą
dla ciemięzców.
3,18 Mojżesz  prosi faraona  w  imieniu  Boga  o
pozwolenie  na odbycie drogi "trzech dni".  Prośba
ta  ma  na  celu wybadać faraona, czy  się  zgodzi
dobrowolnie na oddanie przez Izraelitów czci  Bogu
na pustyni.
3,22 Nie chodziło tu o zwyczajną pożyczkę, ale o
zażądanie słusznej zapłaty za trudy niewoli  i  za
nieruchomości pozostawione w Egipcie.
4,10 Zwrot  ten  oznacza  dłuższy   czas   (por.
Rdz 31,2.5).
4,14 Aaron (hebr. Aharon) nie tylko pochodził  z
pokolenia  Lewiego  jak  Mojżesz,  ale   był   też
założycielem przyszłego kapłaństwa.
4,16 Stosunek  Aarona do Mojżesza  będzie  taki,
jak proroka do Boga.
4,24nn Scena   tajemnicza,  różnie   tłumaczona.
Według   tekstu  hebrajskiego  Sefora,  wyczuwając
niebezpieczeństwo   grożące   Mojżeszowi,   wzięła
krzemień  do  ręki,  co wskazuje  na  prymitywność
obrzędu, i dotknęła nóg (najprawdopodobniej części
płciowych)  Mojżesza napletkiem syna. LXX  zamiast
"dotknęła"  ma "upadła do nóg" Anioła Pańskiego  -
błagając go, aby nie szkodził Mojżeszowi.
4,24 LXX  ma  "Anioł Pański" w  celu  uniknięcia
antropomorfizmu.
4,26 Inni  tłum.:  Rzekła "Oblubieniec  krwi"  z
powodu obrzezania.
5,2n Faraon  dziwi  się,  że  Hebrajczycy,  jako
niewolnicy,   odważyli  się  mieć  swojego   Boga.
Zapomnieli  widocznie, że bogiem niewolników  jest
faraon.
5,6 Przełożonymi nad robotami  byli  Egipcjanie,
pisarzami zaś - Hebrajczycy.
6,1 LXX, syr.: "i wyciągniętym ramieniem".
6,3 Zob.  Wj 3,14. Teraz dopiero Bóg  zrealizuje
obietnice poczynione patriarchom.
6,12 Dosł.:  "mam  nieobrzezane   wargi"   (por.
Kpł 26,41; Jr 6,10; Jr 9,25).
6,20 LXX ma: "córkę brata swego ojca".
6,27 Popr. wg LXX.
6,30 Zob. Wj 6,12.
7,1 Być  może, Mojżesz ma być jakby  bogiem  dla
Aarona, a nie dla faraona. Zob. Wj 4,16.
7,9 "Na  waszą korzyść" - dosłownie: "dla  was".
Wyraz  "wąż"  oddaje hebrajski termin  oznaczający
"smoka".
7,11 Polegało  to  na  odpowiednim   naciśnięciu
węża,  wywołującym  otępienie  lub  wyprostowanie.
Tradycja  dała  tym czarownikom  imiona  Jannes  i
Jambres; zob. 2 Tm 3,8.
7,12 To  wskazuje  na  cudowny  charakter  czynu
Aarona.
7,18 Często wody Nilu przybierają kolor czerwony
od   glinki  i  drobnoustrojów  żyjących  w   jego
dopływach,  jednak w dolnym swym biegu  Nil  traci
zwyczajnie ten czerwony kolor. Zazwyczaj  czerwona
woda Nilu nie jest szkodliwa dla zwierząt. Tu więc
zachodzi szczególne zrządzenie Boże.
7,27 Plaga  żab  łączy się z wylewem  Nilu.  Pod
wodą  stojącą  na polach co roku  wylęgają  się  z
jajeczek żaby. Cudowność faktu tym razem polega na
nagłym  pojawieniu się żab i na ich zniknięciu  na
rozkaz Mojżesza.
8,12 Plaga  dotkliwa, zwłaszcza w czasie  wylewu
Nilu  w drugiej połowie października i na początku
listopada. Inni tłum.: "robactwo", "wszy".
8,17 Wyraz  różnie tłum. już w przekł.  staroż.;
zapewne rodzaj bąków.
8,22 Mojżesz  jako  pretekst  podaje  drażliwość
religijną  Egipcjan: składając  ofiary  z  pewnych
zwierząt "świętych" Hebrajczycy obraziliby uczucia
religijne Egipcjan.
10,4 Często ta plaga nawiedza Syrię, Zajordanię,
Arabię i Afrykę Północną.
10,21 Ciemności     te     były      spowodowane
prawdopodobnie   przez   niezwykle   silny   wiatr
(chamsin),   unoszący   pył   i   piasek,    które
zaciemniają światło słońca.
11,7 Przysłowie  to  oznacza,  że   nie   spotka
Izraelitów żadne nieszczęście (por. Joz 10,21).
12,2 Pierwszy   miesiąc,  w   którym   Izraelici
obchodzili Paschę, nazywano Abib, tj. czas,  kiedy
dojrzewały  kłosy  (Wj 13,4; Wj 23,15;  Wj 34,18).
Później  pod  wpływem  Babilończyków  nazwę   Abib
zastąpiono nazwą Nisan.
12,6 Dosł.:  "między  dwoma  wieczorami"   (por.
Wj 16,12; Wj 30,8).
12,8 Chleb niekwaszony (hebr. massot,  Rdz 19,3)
zachował się do dziś jako żydowska "maca".
12,12 Tzn.  iż okaże się zawodnym  poleganie  na
kulcie bogów.
12,21 Tzn. jako ofiarę na Paschę.
12,36 Zob. Wj 3,22.
12,37 Nazwa  oznacza "namioty", "chaty",  trudno
więc ją zlokalizować.
13,2 Zob. Lb 3,11-13.40-45; Lb 18,15-18.
13,9 Por.    bardziej   konkretne    określenia:
Wj 13,16; Pwt 6,8; Pwt 11,18.
13,16 Sens przepisu: "nigdy nie zapomnij" został
z czasem przez Żydów zrozumiany dosłownie. Dało to
początek tzw. filakteriom. Por. Pwt 6,8.
13,17 Trasa:  Memfis  - Peluzjum  -  El-Arisz  -
Gaza.
13,19 Por.  Rdz 50,25.  Podkreślona   tu   wiara
Józefa  oraz  Mojżesza  w  spełnienie  się  Bożych
obietnic.  Wg  Dz 7,16  kości  Józefa  złożono   w
Sychem, niedaleko słynnej studni Jakuba.
13,21 Słup  ognia  czy  słup  obłoku   to   znak
obecności Boga prowadzącego swój naród.  Znak  ten
nie  da się wyjaśnić naturalnym sposobem przez dym
czy  ogień  wulkanu,  ani  też  zwyczajem  Arabów,
którzy   niosą  na  pustyni  przed  swą   karawaną
zapaloną pochodnię. Jest to teofania Boga  podobna
do  innych  teofanii  (Rdz 15,17;  Wj 3,2).  Obłok
wskazuje    na    tajemniczość   Boga    i    Jego
niedostępność; ogień to symbol Jego duchowości.
14,8 Tzn. swobodnie.
14,10 Izraelici  znaleźli   się   w   krytycznym
położeniu.  Drogę  ku pustyni zamykało  im  morze,
poza  nimi  twierdza  egipska  i  wojsko  faraona.
Szybkie   wozy   zamknęły  im   drogę   w   stronę
dzisiejszego  Suezu. Jedynie przeto cud  mógł  ich
wyratować.
14,27 Wiatr  rozdzielający  wody  ustał  z  woli
Bożej i może nadszedł równocześnie czas przypływu,
który  w  Zatoce  Sueskiej  przychodzi  nagle,   a
wysokość fal dochodzi do 3,30 m.
14,31 Cud  przejścia zapoczątkował  nową  erę  w
życiu narodu izraelskiego.
15,1 Pieśń  chwały  należy  do  najpiękniejszych
utworów  poezji  hebrajskiej.  Por.  jej  echa   w
Mdr 10,20n; Ap 15,3.
15,7 Por. Iz 5,24; Iz 47,14; Jl 2,3.
15,13 Tj. do Ziemi Obiecanej.
15,20 Miriam,  ogarnięta duchem  Bożym,  podjęła
pieśń,  dlatego  nazwana  jest  prorokinią   (por.
Sdz 4,4).  Imię Miriam (nasze Maria)  różnie  jest
tłumaczone;   ostatnio  podkreśla  się   znaczenie
"Umiłowana przez Jahwe".
15,23 Utożsamia się ją często z Ain-Hawwara.
15,27 Utożsamiane z Wadi-Gharandel.
16,1 Dziś: Debbet er-Ramleh (por. Lb 33,11).
16,12 Zob. Wj 12,6.
16,13 Przepiórki  w  kwietniu  lecą   z   Arabii
południowej  do Europy, skąd wracają we  wrześniu.
Zmęczone  lotem  dają  się  łatwo  schwytać  (por.
Lb 11,31n; Ps 78[77],26-29.
16,14 Inne opisy wyglądu manny zob. wiersz 31  i
Lb 11,7-9.
16,15 "Co  to jest?" brzmi po hebr.  man-hu,  co
jest  ludową  etymologią  wyrazu  manna.  Może  tu
chodzi  o  ciecz,  jaką  wydaje  z  siebie   krzew
tamaryszku  (Tamarix  mannifera),  lecz   cudownie
ubogaconą  nowymi własnościami. W  NT  manna  jest
typem Eucharystii (J 6,31.49; Ap 2,17).
16,34 Określenie   tablic   z    dziesięciorgiem
przykazań  (por.  Wj 25,16.21; Wj 30,6;  Wj 31,18;
Wj 32,29; Wj 40,20; Hbr 9,4).
17,1 "Etapy"  -  zob. je w Lb 33,12-14;  Refidim
znajduje  się  na północny zachód od  Dżebel-Musa.
Por. Lb 20,1-13.
17,7 Massa   -  kuszenie,  doświadczenie;   por.
Lb 20,1-13;  Pwt 32,51; Pwt 33,8;  Ps 106[105],32.
Meriba - kłótnia.
17,8 Amalekici (por. Rdz 36,12.16)  mieszkali  w
północnej   części  Półwyspu  Synajskiego,   mając
kontrolę  nad karawanami zdążającymi do  Egiptu  i
Arabii.  Opisany  fakt  jest dowodem  skuteczności
modlitwy.
17,15 Tzn.: "Pan jest moim sztandarem".
17,16 Tekst niepewny; tłum. przybliżone.
18,11 Tekst skażony, różnie poprawiany.
18,13 Dowód  prawodawczej działalności  Mojżesza
(Pwt 1,9-18).
19,1-20,21 Opis  najważniejszego   zdarzenia   w
religii ST - zawarcia przymierza. Jako protoplasta
ludu  Bożego  Abraham zawarł z Bogiem  Przymierze,
którego   znakiem   zewnętrznym  było   obrzezanie
(Rdz 15,18; Rdz 17,9-14). Teraz zawiera przymierze
cały Izrael. Opiera się ono na Dekalogu i Kodeksie
Przymierza.
19,1 "W  tym  dniu"  -  tzn.  dokładnie  w  trzy
miesiące po wyjściu z Egiptu.
19,6 Tzn.  ze  wszystkich  narodów  Izrael  jest
najbliżej Boga jako składający właściwe ofiary. Ta
bliskość  nakłada na Izraelitów obowiązek starania
się  o  świętość, czyli o to, by na wzór  kapłanów
usiłowali   być  wiernymi  w  wykonywaniu   Bożych
poleceń (por. Iz 61,6; 1 P 2,5.9; Ap 1,6; Ap 5,10;
Ap 20,6).
19,13 Por. Wj 24,1n.
19,15 Por. Kpł 15,18.
19,19 Inni tłum.: "głosem".
19,22 Wzmianka o kapłanach, którzy  dopiero  się
pojawiają  w Wj rozdz. 29 [->Wj 29,1], pochodzi  z
innej tradycji.
19,23 Tzn.  że nie mogli Izraelici bezkarnie  na
nią wstępować.
20,1-17 Dekalog stanowi syntezę całej religii  i
moralności ST. Por. Pwt 5,6-21. Także NT  nakazuje
jego    zachowanie    jako    warunek    zbawienia
(Mk 10,17-22 par.).
20,7 Zakaz  ten  dotyczy  nie  tylko   nadużycia
imienia    Bożego    do    magii,    lecz    także
krzywoprzysięstwa (Kpł 19,12) i wymawiania go  bez
czci.
20,8 Tzn.   wyłączyć  spośród   innych   dni   i
poświęcić  czci  Bożej  oraz  odpoczynkowi   (por.
Pwt 5,13nn).
20,17 Por.  Pwt 5,21, gdzie  żonę  traktuje  się
jako  osobę  nie  wchodzącą  w  pojęcie  własności
(domu)   jej   męża.  Ta  właśnie  redakcja   jest
prawdopodobnie pierwotna.
20,22 Księga   ta  obejmuje  dwie   grupy   praw
określonych  przez  "słowa" i  "orzeczenia",  tzn.
prawa  religijnomoralne i kultowe  oraz  rodzinne,
rzeczowe i karne.
20,24 Inni tłum.: "pojednania". Zob. przypis  do
Kpł 3,1.
21,7 W roli drugorzędnej żony.
21,33 Tzn. zbiornik na wodę deszczową.
21,37 Wlg  zalicza w. 37 do Wj 22,1,  co  lepiej
odpowiada treści.
22,7 LXX  ma  "sędziów", Wlg zaś  "bogów",  gdyż
sędziowie w imieniu Boga wydawali wyroki.
22,27 LXX,   Wlg   mają   "bogom",   zapewne   w
znaczeniu: "sędziom"; zob. przypis do Wj 22,7.
23,3 Tekst poprawiony.
23,19 Ta zakazana czynność miała zastosowanie  w
kultach  pogańskich owych czasów.  Por.  Wj 34,26;
Pwt 14,21.
23,21 Tzn. działa w moim imieniu, rozporządzając
moją potęgą.
23,28 Niektórzy    tłum.    je    jako    symbol
przerażenia,  bo  tylko  w  Pwt 7,20;   Joz 24,12;
Mdr 12,8 jest o nich mowa.
24,8 Antytypem  w  NT - Ofiara  Chrystusa:  por.
Mt 26,28; Hbr 9,18-20; Hbr 10,29.
24,10 Por. Ez 1,26; Ap 4,2n. Nie było to  jednak
widzenie bezpośrednie; por. Pwt 4,15; J 1,18.
24,11 Kto   bowiem  widzi  Boga,  musi   umrzeć:
Wj 33,20; por. Wj 3,6.
24,16 Jest   to  potęga  Boża,   jaką   przeżyli
Izraelici dzięki oglądaniu niezwykłych zjawisk  na
Synaju.
24,18 Por. Pwt 9,9.
25,2 Dosł.: to, co się odłącza ze swych  dóbr  i
przeznacza na służbę Bożą.
25,5 Tłum.  przypuszczalne - na  podstawie  jęz.
arabskiego.
25,6 W LXX brak tego wiersza.
25,9 Inni:  "plan  przybytku  i  plan  wszelkich
sprzętów".
25,10 Nasz  wyraz "arka" jest właściwie  wyrazem
łacińskim  arca, którym św. Hieronim oddał  termin
hebr. oznaczający "skrzynię".
25,16 Tj.   Prawo   Dwóch   Tablic    (Wj 31,18;
Wj 24,12),  które  było podstawą przymierza.  Stąd
nazwa: Arka Przymierza.
25,17 Przebłagalnia   (hebr.   kapporet,    LXX:
hilasterion)  to złota płyta - miejsce,  skąd  Bóg
przemawia   do   Mojżesza   (Wj 25,22;   Kpł 16,2;
Lb 7,89),  i  zarazem jakby narzędzie odpuszczania
grzechów (Kpł 16,13.15). Termin z LXX stosuje  się
do Chrystusa w Rz 3,25.
25,18 Cheruby te przypominają pół ludzkie i  pół
zwierzęce   postacie  babilońskich   karibu,   tj.
geniuszy  strzegących świątyń  i  pałaców.  Tu  są
symbolem    obecności    Boga    (por.    Ez 1,10;
Ps 18[17],11).    Cała   tradycja    żydowska    i
chrześcijańska uznała cherubinów za jedną  z  klas
("chórów") aniołów.
25,30 Dosł.:  "chleby  oblicza",  czyli   chleby
położone przed obliczem Pana.
25,31 Świecznik   siedmioramienny   symbolizował
światło i życie Boże.
26,1 Inna  nazwa przybytku: "Namiot  Spotkania".
LXX, Wlg: "Namiot Świadectwa".
26,30 Popr. wg syr.; hebr.: "ukazano". To  samo:
Wj 27,8.
26,31 Oddzielała  ona  od  siebie  dwie  części:
Najświętszą i Świętą. W Miejscu Najświętszym  była
tylko Arka, a w Świętym - stół chlebów pokładnych,
świecznik i ołtarz kadzenia.
27,1 Idzie  tu o ołtarz całopalenia,  stale  tak
określany,  począwszy od Wj 30,28, dla odróżnienia
go od ołtarza kadzenia.
27,2 Inni tłum.: "będą stanowiły z nim całość".
27,8 Zob. Wj 26,30.
28,3 Gdzie  indziej występuje tytuł "arcykapłan"
czy  "kapłan wielki" (Kpł 21,10; Lb 35,25).  Widać
tu   rozwój  tytułu  arcykapłana,  nie  zaś  samej
godności,    o   czym   świadczy   różnica    szat
liturgicznych.
28,15 Wlg za LXX: "racjonał sądu".
28,35 Może   środek   przeciw   demonom.    Por.
Syr 45,9.
28,38 Arcykapłan   więc   jest   jakby    stałym
zadośćuczynieniem za niedobrowolne uchybienia ludu
Bożego.
28,41 Dosł.:  "napełnisz ręce"  (por.  Wj 29,1).
Znaczenie  tego  zwrotu jest  niepewne.  Być  może
wywodzi  się  on z wkładania ofiarnych przedmiotów
(mięsa)    na   dłonie   wyświęcanych   (Wj 29,14;
Kpł 8,2.28).
29,1 Zob. przypis do Wj 28,41.
29,7 Aaron    skutkiem    tego    nosił    nazwę
"Namaszczonego" (Kpł 4,3.5 itd).
29,9 Opuszczono za LXX: "Aarona i jego synów".
29,10 Włożenie  rąk na głowę zwierząt  ofiarnych
oznaczało,   że   te   ofiary   zastępują   samych
ofiarujących (por. Kpł 1,4).
29,14 Inni    tłum.:    "przebłagalna".     Zob.
Kpł rozdz. 4 [->Kpł 4,1].
29,21 Wiersz ten jest prawdopodobnie późniejszym
dodatkiem.
29,22 Stanowi   on   i   dziś    na    Wschodzie
najwartościowszy tłuszcz.
29,24 Gest  ten  - poruszanie  darami  w  stronę
ołtarza i ku sobie - wyrażał złożenie Bóstwu przez
ludzi  ofiary, która ma sprowadzić na  nich  łaski
Boże.
29,26 Ta część żertwy należała do kapłanów. Por.
Kpł 7,31.
29,27 Szczególny obrzęd; zob. Kpł 7,32.
29,28 Zwrot  ten  dotąd za Wlg  tłumaczono  jako
"ofiarę  zapokojną". Część z niej spalano  Bogu  w
ofierze,  a  część spożywali kapłani i ofiarujący.
Był to więc rodzaj komunii.
29,36 Dosł.: "uwolnisz od grzechu" lub "dokonasz
na  nim  przebłagania  za  grzech".  Ołtarz  przed
konsekracją jako dzieło rąk ludzkich był nieczysty
(por. Ez 43,18-27).
29,38-46 Przepisy  o  ofierze   ustawicznej   są
późniejszym dodatkiem (por. Lb 28,3-8).
29,39 Zob. przypis do Wj 12,6.
30,6 Ołtarz  kadzenia znajdował  się  w  Miejscu
Świętym przybytku (por. Wj 40,5).
30,8 Zob. Wj 12,6.
30,9 "Świeckiego" - zob. Wj 30,34-38.
30,10 Por. Kpł 16,14n.18.
30,12 Opuszczono za LXX: "przy spisie".
30,13 Tzn. wg wzorca tam przechowywanego.
30,23 Tzn.  płynącej samorzutnie, bez  nacinania
krzewu.
30,31 Popr. wg LXX: "dla mnie".
30,34 "Muszelki"     -    zdaniem     większości
specjalistów pewien ich gatunek (onyx maritimus  -
blatta  byzantina). Inni widzą tu  bursztyn,  inni
jakąś  roślinę; "galbanum" - żywica rośliny ferula
galbanifera.
30,35 Być może celem lepszego spalania  się  lub
dymienia.
31,3 Tu    jest    on   źródłem   nadzwyczajnych
uzdolnień.  W  ogóle w ST jest  to  czynnik  Bożej
Opatrzności  i  objawienia względem Izraela.  Zob.
Mdr 1,5; Iz 11,1nn; Ez 36,26-28.
31,10 Inni tłum.: "ceremonialne", "liturgiczne",
"okazałe".
32,1 Izraelici domagają się posągu bóstwa, który
by  był niesiony na przedzie karawany, jak to było
w  zwyczaju  u  Egipcjan czy  Asyryjczyków.  Złoty
cielec    nie   był   posągiem   jakiegoś   bóstwa
egipskiego,  jak  krowa Hator czy  byk  Apis,  ale
samego Jahwe. Jeroboam później kazał zrobić  posąg
Jahwe   również   w   kształcie   złotego   cielca
(1 Krl 12,28nn).
32,4 Tłum.  popr. wg w. 24; dosł.: "ukształtować
rylcem";   inni   popr.:   "umieścić   w    formie
odlewniczej".
32,9-14 Por. Wj 33,3; Wj 34,9; Lb 14,11-19.
32,9 Parokrotne     określenie     buntowniczego
usposobienia. Por. Wj 33,3; Pwt 10,16.
32,13 Tutaj:  tyle  co  Jakuba.  Por.  Rdz 15,5;
Rdz 22,17; Rdz 35,11n.
32,18 Kilka  rkp:  "grzeszne";  tłum.   staroż.:
"przy winie".
32,20 Zapewne  był  to  rodzaj  ordaliów,  jakie
stosowano do kobiet; zob. Lb 5,11-31.
32,28 Wlg  ma:  "23.000", być może  pod  wpływem
1 Kor 10,8.  Por.  Lb 25,4.9.  Gorliwość   Lewitów
pochwala Pwt 34,9.
32,29 Tzn.  przez  zapał w  obronie  czci  Jahwe
zasłużyliście   na  kapłaństwo   (por.   Wj 28,41;
Wj 29,9).
32,32 Symbol  przeznaczenia do łaski  (Iz 34,16;
Ps 69[68],29;  Ps 139[138],16; Dn 12,1;  Łk 10,20;
Ap 3,5;  Ap 13,8; Ap 20,12). Mojżesz więc  pragnie
umrzeć za swój lud bądź razem ze swym ludem.
33,14 Inni tłum.: "i dam ci pokój".
34,6 Niektórzy tę czynność odnoszą do Mojżesza.
34,15 Określenie  bałwochwalstwa   podobne   jak
cudzołóstwo.
34,19 Popr. wg przekł. starożytnych.
34,22 Tj. Święto Namiotów.
34,26 Zob. Wj 23,19.
34,29 Promieniowanie   twarzy   Mojżesza    jest
wyrażone  słowem  hebrajskim  qaran,  które   poza
znaczeniem   "promienieć"   ma   także   znaczenie
"wypuszczać  rogi"  (Ps 69[68],32),  stąd  Wlg  ma
cornuta;  dosł.: "rogata". Michał Anioł  uwiecznił
to w swojej słynnej rzeźbie.
35,22 Zob. Wj 29,24.
38,8 Chodzi  tu  o  zwierciadła  z  polerowanego
metalu. Wzmianka o kobietach jest późniejszą glosą
(por. 1 Sm 2,22; Łk 2,36n).
38,24 Zob. Wj 29,34.
38,26 Jednostka wagowa - ok. 5,7 g.
39,1 Zob. Wj 31,10.
39,34 Zob. Wj 25,5.
40,35 Por. Wj 24,16; 2 Krn 7,1n.
1,1 Por. Wj 33,7.
1,7 Wg   Sam.,  LXX,  syr.:  "Kapłani,   synowie
Aarona".  Wg hebr.: "Synowie Aarona kapłana".  Wlg
opuszcza te słowa.
2,1 Ofiara  z produktów rolnych:  mąki,  chleba,
kaszy, oliwy. Stąd inne nazwy: "ofiara mączna" lub
"obiata".
2,2 Tak  określano część ofiary przeznaczoną  na
spalenie.
2,13 Sól   jest   symbolem   przymierza.    Por.
Lb 18,19; 2 Krn 13,5.
3,1 Ofiara  biesiadna oznacza przyjaźń  i  zgodę
między  Bogiem a ludźmi. Tłum. Wujka określało  ją
za Wlg (pacifica) mianem "ofiary zapokojnej". Inni
tłum.: "pojednania".
3,11 Określenie antropomorficzne.
4,1 Inni   tłum.:   "ofiara   za   grzech"   lub
"zagrzeszna".
4,3 Termin hebr. chattat oznacza zarówno grzech,
jak ofiarę przebłagalną.
4,12 Por. Kpł 6,4.
5,2 Mowa o wszelkich małych zwierzętach.
5,7 Hebr. aszam; LXX tłum.: "przebłagalną".
5,12 Zob. Kpł 2,2.
5,15 "Zadośćuczynienie" (hebr. aszam) -  za  to,
że  komuś  była  wyrządzona szkoda; "przybytku"  -
zob. Wj 30,13.
6,8 Zob. Kpł 2,2.
6,11 Por.  Wj 29,37; Wj 30,29. Rzecz "uświęcona"
należała  do Boga, osoba zaś musiała się  wykupić.
Inni  wiążąc  to z Kpł w. 10, tłum.:  "trzeba  być
świętym, aby móc tego dokonać".
7,12 Wg  LXX, bo hebr. dodaje: "Chleby przaśne".
Wlg   tak   jak   hebr.  Inni  tłum.   wg   hebr.:
"przygotowaną (lub: upieczoną) na przaśne placki".
7,30 Zob. Wj 29,24.
7,34 Zob. Wj 29,27.
8,1-36 Por. Wj 29,1-35; Wj 40,12-15.
8,15 Zob. przypis do Wj 29,36.
8,27 Zob. Wj 29,24.
8,31 Wj 29,32.
9,21 Zob. Wj 29,24.
9,24 Tzn. piorun. Por. Wj 9,23.
10,3 Por. Wj 19,22.
10,14 Zob. Kpł 7,30.34.
10,15 Zob. Wj 29,24.
10,19 Przypuszczalny sens: "Kapłani mają  udział
w grzechach ludu". Przez Aarona przemawia poczucie
niegodności.
11,5n Nie  jest  to  klasyfikacja  naukowa,  ale
popularna.   Por.  Kpł 11,19:  "nietoperz"   wśród
ptaków.
11,13 Niektóre z tych nazw są tylko przybliżonym
tłumaczeniem terminów hebrajskich.
11,20 Określenie popularne, nieścisłe, mające na
celu odróżnienie owadów od ptaków.
11,22 Są tu wymienione różne gatunki szarańczy.
11,27 Tzn. nie mające kopyt.
11,44 Por. 1 P 1,16.
12,4n Dosł.:   "we   krwi  oczyszczenia".   Por.
Łk 2,22.
13,1 Rozdziały  13-14 mówią o różnych  chorobach
skórnych, objętych ogólną nazwą trądu.
13,11 Odosobnienie czasowe już jest bez  celu  -
zastosuje się przepis z Kpł 13,45n.
13,13 Tzn.  po odpadnięciu strupów  nie  ma  już
trądu.
13,47 Chodzi tu o jakiś rodzaj pleśni.
13,50 Oczywiście, wraz z przedmiotem, na  którym
wystąpiła.
14,5 Tzn. źródlaną, bieżącą.
14,12.21 Zob. Wj 29,14.
14,31 Hebr.    powtarza   tu    ostatni    zwrot
poprzedniego wiersza.
14,34 Chodzi tu o jakiś rodzaj grzyba.
14,49 Zob. przypis do Wj 29,36.
14,50 Zob. przypis do Kpł 14,5.
15,1-33 Wszystko,  co  ma   związek   z   życiem
płciowym powodowało nieczystość rytualną.
15,13 Zob. Kpł 14,5.
15,24 Inni   tłum.:  "śpi"  -  ze   względu   na
niezgodność  z  Kpł 20,18,  co  jednak  może   być
obostrzeniem późniejszym niniejszego prawa.
15,31 Popr.   wg   Sam.  i   syr.;   Wg   hebr.:
"Oddalajcie".
16,1 Zob. Kpł 10,1.
16,8 Wlg  za  LXX:  "Dla  kozła  wypuszczonego".
"Azazel"  oznacza  prawdopodobnie  demona  pustyni
(por.    Iz 13,21;    Iz 13,14;    Mt 12,43 par.).
Wypędzenie  kozła na pustynię oznaczało  oddalenie
grzechów  od Izraela. Por. podobny obrzęd  podczas
oczyszczenia trędowatego: Kpł 14,7.
16,27 Por. zastosowanie w NT: Hbr 13,11.
17,4 Życie   jest  we  krwi  (por.   Kpł 17,11).
Dlatego każde wylanie krwi zwierzęcia musiało  być
dokonywane przed Namiotem Spotkania, to jest przed
Bogiem, Panem życia.
17,7 Dosł.:   "kosmatym".   Chodzi   o    ofiary
bałwochwalcze (por. Ps 106[105],37).
17,11 Por. przypis do Rdz 9,4.
18,5 Por. Rz 10,5; Ga 3,12.
18,6 Tzn.  mieć z nim stosunki płciowe.  Sankcje
karne zob. Kpł 20,11-21.
18,9 Tzn.  poza  Izraelem,  w  wypadku   siostry
przyrodniej.
18,16 Tutaj  i  w Kpł 20,21 nie  uwzględnia  się
wyjątku, jakim jest prawo lewiratu z Pwt 25,5-10.
18,21 Mowa  o spalaniu dzieci na ofiarę  bóstwom
pogańskim.
19,18 Por.    Mt 5,43;    Mt 19,19;    Mt 22,39;
Mk 12,31;  Łk 10,27;  Rz 13,9;  Ga 5,14;   Jk 2,8.
"Bliźni"   oznacza  tu  Izraelitę.  Chrystus   Pan
rozszerzył  to  przykazanie  na  wszystkich  ludzi
(por. Łk 10,25-37).
19,19 W Rdz 1,11n.21.24n gatunki występują  jako
rozróżnione  przez  Stwórcę. Być  może  zakaz  ten
zmierzał   do   powstrzymania   wpływów    religii
pogańskich na Izraela. Por. Pwt 22,5.9-11.
19,23 Wszystko, co pierworodne - także  pierwsze
owoce  z  drzew - należy do Boga! A więc  i  owoce
winny być poświęcone Bogu: przed dokonaniem ofiary
z pierworodnych owoców nie wolno ich spożywać.
19,26-31 Pozostają  one  w  związku  z   różnymi
praktykami religijnymi ludów sąsiadujących.
20,9 Dosł.: "jego krew jest na nim".
20,10 Hebr.  powtarza dwa  razy  pierwszą  część
tego zdania. Por. Wj 20,14.
20,21 Zob. Kpł 18,16.
21,4 Tekst skażony: tłum. przypuszczalne.
21,6 Zob. Kpł 3,11.
21,14 Sam., LXX, Hebr. opuszcza "ani".
22,5 Mowa o wszelkich małych zwierzętach.
22,12 Tzn. nie należącego do kapłanów.
22,15 Raczej  mowa  o kapłanach;  inni  tłum.  o
niepowołanych.
22,16 Inni tłum.: "je".
22,24 Por. Pwt 23,2.
22,28 Przepis       podyktowany        względami
humanitarnymi.
23,3 O   szabacie   zob.:   Wj 20,8;   Wj 23,12;
Pwt 5,12-15.
23,11 Zob. Wj 29,24.
23,15 Zob. Wj 29,24.
23,26 Por. Kpł 16,1-34.
23,29 Inni tłum.: "spośród swoich krewnych".
24,6 Por. Wj 25,23; 1 Krl 7,48.
24,7 Zob. Kpł 2,2.
24,9 Zapewne przepis późniejszy (por. Kpł w. 7).
25,1-7 Por.   Wj 20,8n;   Wj 23,10;   Pwt 15,1n;
Pwt 31,10-13. W zarządzeniu tym przejawia się myśl
powrotu   do  pasterskiego  trybu  życia   dawnych
koczowników.  Styl  kultyczny  niniejszego  urywku
przestrzega  przed  dosłownym  tłumaczeniem  owych
przepisów niezupełnie jasnych.
25,4 Por. Wj 23,11; Pwt 15,1n.
25,5.11 "Wyrośnie"   -    może    po    zbiorze;
"nieobciętych" - inni tłum.: "z których nie będzie
napoju".
25,25 Zob. Rt 2,20.
25,33 Tekst  hebr. skażony: "dom i  miasto".  Wg
LXX: "Domy miejskie". Wlg odm.: "Jeżeli [domy] nie
będą wykupione".
25,35 Popr. wg Wlg i LXX; hebr. opuszcza: "jak".
25,40 Por.  Wj 21,2-6; niezgodność tłumaczy  się
zmianami prawodawstwa.
26,12 Por. 2 Kor 6,16; Ap 21,3.
26,26 Okrągłe chleby z otworem w środku trzymano
na  kijach, stąd obrazowe określenie klęski  głodu
(por. Ps 105[104],16; Ez 4,16; Ez 5,16; Ez 14,13).
26,29 Por. 2 Krl 6,24-31; Lm 2,20.
27,29 Mowa o klątwie oficjalnej (por.  Wj 22,19;
Pwt 7,2;  Pwt 13,16),  bo  ofiary  z  ludzi   były
zakazane przez prawo (por. Kpł 18,21).
1,3 Dosł.:  "dokonajcie  przeglądu";   ten   sam
czasownik, wielokrotnie używany dalej, oznacza bez
wątpienia czynność dokonywania spisu ludności.
1,14 Inni   popr.  za  rkp  i   tłum.   staroż.:
"Reuela"; por. Lb 2,14.
1,20 Inni tłum.: "rodowód".
2,14 Popr. wg par.; hebr.: "Reuela".
3,4 Por. Kpł 10,1-7.
3,13 Por. Wj 12,29nn.
3,38 Por. Lb 1,51.
4,16 Inni za LXX: "i jego obsługą".
5,2 Dodatkowe   prawa   zredagowane   w    duchu
przepisów  o czystości rytualnej (Kpł rozdz. 11-16
[->Kpł 11,1]).
5,8 Dosł.: "wykupującego", jak w Kpł 25,25; zob.
przypis do Rt 2,20.
5,11 Sądy   Boże   (ordalia)   praktykowano    w
starożytności  i  wiekach  średnich,  gdy   brakło
dowodów   winy.   Prawo  Izraela   ogranicza   ich
stosowanie  do  tego  tylko wypadku  i  nadaje  im
charakter liturgiczny.
5,25 Zob. przypis do Wj 29,24.
5,26 "Pamiątkę" - zob. Kpł 2,2; "ołtarzu"  -  tu
hebr. ma glosę: "a potem da wypić kobiecie wodę" -
co inni zatrzymują.
6,2 Nazir (=poświęcony Bogu) zobowiązywał się na
okres  trwania ślubu nie strzyc włosów, nie używać
napojów  oszałamiających  i  nie  zbliżać  się  do
trupa.  Por.  Sdz 13,5nn; 1 Sm 1,11; Am 2,12nn;  w
NT: Łk 1,15; Dz 18,18; Dz 21,23nn.
6,20 Zob. przypis do Wj 29,24.
7,72 Hebr. dosł.: "w dniu jedenastego dnia".
7,78 Hebr. powtarza "dzień" jak w Lb 7,72.
8,6 Lewici    ofiarowani    Bogu    reprezentują
pierworodnych Izraela; por. Lb 3,12nn; Wj 13,11nn.
8,11 Zob. przypis do Wj 29,24.
9,1 Zob. Wj 12,2 wraz z przypisami.
9,6 Zob.        Lb 5,2nn;       Kpł rozdz. 11-16
[->Kpł 11,1].
9,15 Nie    dający   się   wytłumaczyć    czysto
naturalnie  znak  obecności i  chwały  Bożej  -  z
czasem  nazwany przez rabinów szekina  (por.  np.:
Rdz 15,17;    Wj 3,2;    Wj 19,16-20;    Lb 14,10;
Lb 16,19; Lb 17,7; Lb 20,6).
10,29 Inni  tłum.: "szwagra"  (por.  Wj 2,16.18;
Wj 3,1; Sdz 4,11).
10,31 Dosł.: "będziesz dla nas oczami".
10,35 Por. Ps 68[67],2; Iz 33,3.
11,1 Tj. piorun (por. Wj 9,23).
11,3 "Miejsce  pożaru"  -  zamiast  "pastwiska".
Etymologia  ludowa  podobnie  jak  Kibrot-Hattaawa
(Lb 11,34).
11,4 Tj.    obcoplemieńcy;    por.     Wj 12,38;
Pwt 29,10.
11,6 Dosł.: "gardło nasze jest suche".
11,7 Bdelium  =  wonna  żywica.  O  mannie  zob.
przypis do Wj 16,15.
11,31 Zjawisko  samo było  naturalne.  Cudowność
faktu   polega  na  spełnieniu  się  go  w  czasie
przepowiedzianym i w niezwykłej ilości.
11,32 Ilość niezwykła. Niektórzy popr. "chomery"
na "stosy" (Wj 8,10).
11,33 Kara   Boża   za   grzechy   ludu    (por.
Ps 78[77],30n). Kontekst nasuwa myśl o chorobie.
11,34 Autor sugeruje przekład "Groby Pożądania".
Inni  w  drugim  wyrazie upatrują  nazwę  jakiegoś
szczepu.
12,1 Zapewne Madianitka Sefora (por. Wj 2,21). W
późniejszym    okresie   istniał   surowy    zakaz
zawierania małżeństw z cudzoziemkami (Pwt 7,3n).
12,8 LXX syr.: "chwałę".
13,16 Hebr.  Jehoszua  -  o  samym  fakcie  zob.
Wstęp.
13,21 Tzn.  od południowego krańca Palestyny  aż
do północnego. "Wejście do Chamat" - dolina między
Hermonem  a  Libanem,  prowadząca  do  syryjskiego
miasta Chamat nad Orontesem.
13,24 Eszkol  znaczy  "winogrono";   dolina   ta
znajduje się niedaleko Hebronu.
13,28-33 Izraelitom  tułającym  się  po  pustyni
miasta obwarowane wydawały się ogromnymi i nie  do
zdobycia.
14,10 Por. Lb 9,15.
14,18 Por. Wj 20,5; Wj 34,6n.
14,33 Popr.    wg   Wlg   i   Lb 32,13    hebr.:
"pasterzami",  co  też  można  rozumieć  o   życiu
koczowniczym.
15,32 Por. Wj 31,14n; Wj 35,2.
15,38 Zwyczaj  praktykowany w starożytności;  tu
ma znaczenie religijne.
16,2 Dosł.: "zwoływanych do rady".
16,19 Zob. Lb 9,15.
16,22 Dosł.: "Boże duchów wszelkiego ciała".
16,24 Imion w nawiasie brak w LXX.  Inni  popr.:
"przybytku Jahwe".
16,35 Por. Kpł 10,2.
17,7 Por. Lb 9,15; Lb 14,10.
17,11-15 Por. Mdr 18,20-25.
17,11 Zapewne zaraza.
17,16-26 Cud mający na celu wykazanie  uprawnień
kapłańskich Aarona i jego synów.
18,11.18 Zob. Lb 6,20; Wj 29,24.
18,19 Por. Kpł 2,13.
18,29 Tekst skażony.
19,9 Sposób  usunięcia  nieczystości   legalnej;
por. Kpł 21,1n; Hbr 9,13.
19,11 Znaczenie może higieniczne, a  szczególnie
przeciwne  zabobonom  i  praktykom  niezgodnym   z
duchem Objawienia Bożego.
19,12 Tzn. wodą oczyszczenia, o której była mowa
w w. 9.
20,11 Może  skutkiem zbyt  małej  ufności;  por.
wiersz   następny.   Inni  zarzut   zestawiają   z
Pwt 1,37; Pwt 3,26.
20,13 Hebr. meriba = spór.
20,16 Por. Wj 23,20.23; Wj 32,34; Wj 33,2.
20,24 Tzn. umrze; por. Rdz 25,8.
21,3 Dod. za LXX, Sam., syr.
21,8 Dosł.: "palącego [jadem]".
21,9 Ocalenie zależało od aktu ufności  w  Bogu:
Mdr 16,6n.10nn. Wąż miedziany typem  Ukrzyżowanego
(J 3,14).  O  zabobonnym kulcie  węża  miedzianego
zob. 2 Krl 18,4.
21,14 Księga  ta,  zawierająca  opisy   epickie,
zaginęła.
21,18 Tekst popr. wg LXX.
21,20 Tekst skażony, różne popr.
21,24 Tekst popr. wg LXX, VL; hebr.:  "bo  silna
jest granica".
21,28 Popr.  wg  LXX;  hebr.:  "Baalów"   -   co
niektórzy zatrzymują.
21,30 Tekst popr.; hebr.: "który".
22,5 "Balaam" - hebr.: Bileam; zob.  przypis  do
Lb 31,16.   "Ammawitów"  -  wyraz   hebr.   różnie
odczytywany.   Ta  nazwa  występuje   w   tekstach
klinowych.
22,22 Powodem  gniewu  Bożego  jest   nie   samo
wyruszenie  w  drogę, lecz jego  pobudka  -  żądza
zysku, jak wynika z tekstów: Pwt 23,5n; Joz 24,10;
2 P 2,15n; Jud 0,11. Inni widzą w tej różnicy ślad
dwóch różnych źródeł opowiadania.
22,28 Por.  2 P 2,15.  Rozmowę  z  oślicą  można
rozumieć bądź dosłownie, bądź jako uzewnętrznienie
przeżyć samego Balaama.
22,32 Dosł.: "zbyt stroma". Inni popr.  wg  LXX,
syr.,    Wlg:   "niedobra,   niemiła   dla   mnie,
przewrotna" (por. w. 34).
23,3 Tłum. przybliżone.
23,9 Zaznaczona w ten sposób odrębność  Izraela.
Por. Pwt 7,6.
24,4 Miejsce  niejasne, różnie tłumaczone.  Inni
popr.: "otrzymuje Bożą odpowiedź".
24,7 Tekst niejasny, może: "potomstwo  jego  jak
wody   obfite".  "Agaga"  -  1 Sm 15,8n.   Przekł.
staroż.  mają: "Gog", typ wroga ludu Bożego;  por.
Ez rozdz. 38n [->Ez 38,1]; Ap 20,8.
24,16 Zob. przypis do Lb 24,4.
24,17 Tekst  mesjański.  Por.  Mt 2,2.   Możliwe
tłum.: "W owym czasie zwierzchnią władzę sprawować
zacznie   gwiazdozbiór  Jakuba   i   dźwigną   się
pokolenia Izraela".
24,20 Tekst skażony; popr. wg Sam.
24,23 Inni  popr.  za LXX:  "Ujrzał  Oga"  (por.
Lb 21,33).
24,24 "Kittim"   =  wyspy  greckie;   "Eber"   -
określenie   Transeufratei;  tu   może   Persowie;
"przepadną" - tłum. przybliżone; tekst skażony.
26,9n Por. Lb rozdz. 16 [->Lb 16,1].
26,61 Zob. Lb 3,4; Kpł 10,1-3.
27,13 Zob. Lb 20,24.
27,16 Zob. Lb 16,22.
31,2 Zob. Lb 20,24; Lb 27,13.
31,6 Zapewne mowa o szatach kapłańskich.
31,8 Zob. Lb 31,16; Joz 13,22.
31,16 Inna tradycja niż w Lb 22,5nn  w  Balaamie
widziała   typ   przewrotnego  nauczyciela.   Por.
Joz 13,22; 2 P 2,15; Jud 0,11; Ap 2,14.
31,18 Chodzi o zupełne wytępienie ze względu  na
niebezpieczeństwo  religijno-moralne.   Dziewczęta
zaś oszczędzono, jako wolne od winy, o której mówi
Lb 31,16.  Mogły  one  być niewolnicami  i  żonami
drugorzędnymi (Pwt 21,10-14; Sdz 21,10-14).
31,23 Zob. Lb 19,17-22.
32,3 Popr. wg LXX; por. Lb w. 38; hebr. Sebam.
32,41 Hebr.: Chawwot-Jair.
33,3-49 Por.       Wj 1,11;       Wj 13,17-19,1;
Lb 20,1.22-25,1; Pwt 2,1-8; Pwt 10,6n.
33,4 Zob. Wj 12,12.
33,11 Sin różne od wspomnianego w Lb 33,36 (inna
pisownia hebr.).
34,6 Morze Śródziemne.
34,8 Zob. Lb 13,21.
34,11 Nazwa  rozmaicie  pisana  w  rkp  i  tłum.
staroż. Miejscowość różna od Ribla z Jr 52,10.
35,12 Mściciel krwi (goel) - wg  tej  pierwotnej
moralności  tolerującej  zemstę  prywatną  -  jest
najbliższym   krewnym   zamordowanego   (Rdz 4,15;
Rdz 9,6;  Pwt 19,12), jego opiekunem (Kpł 25,23nn;
Rt 4,3nn). W dalszym znaczeniu Bóg sam jest goelem
Izraela: Iz 41,14; Ps 19[18],15.
1,1-4,40 Pierwsza  mowa Mojżesza  składa  się  z
dwóch części: ze wspomnienia dawnych wypadków oraz
udzielenia praktycznych wskazówek co do zachowania
wierności wobec Boga.
1,1 Wlg: "Gdzie wiele jest złota".
1,2 Pasmo górskie w Edomie.
1,4 "Sichona" - Por. Pwt 2,26-3,10. "Edrei":  wg
LXX, Wlg, syr.
1,15 Organizacja polityczna oparta była u  ludów
koczowniczych na organizacji wojskowej.
1,22-25 Por. Lb rozdz. 13 [->Lb 13,1].
1,26-33 Por. Lb rozdz. 14 [->Lb 14,1].
1,31 Por. Wj 4,22; Oz 10,4.
2,4 Por. Lb 20,14-21.
2,5 Por. Rdz 36,8. Edomici byli jego potomkami.
2,8 Por. Lb 20,14-21.
2,9 Szczep   wywodzący   się   od   Lota   (por.
Rdz 19,30-38).
2,11 Nazwa  dotyczy raczej struktury  fizycznej.
Zaliczano do nich ludy etnicznie różne.
2,12 Znani ze źródeł mezopotamskich.
2,19 Wywodzili się oni od Lota jak Moabici (por.
Rdz 19,38).
2,23 Chiwwici: szczep niesemicki; Kaftoryci: lud
pochodzący  z  Krety  (por.  Am 9,7),   skąd   się
wywodzili Filistyni.
2,24 Por. Lb 21,21-25.
2,29 Tu   zabieg  oratorski:   por.   Lb 20,20n.
Izraelici przeszli wzdłuż granicy.
3,1 Por. Lb 21,33-35.
3,11 Dosł.: "łoże". Mowa o bazaltowym sarkofagu.
O Refaitach zob. Pwt 2,11.
3,12 Por. Lb rozdz. 32 [->Lb 32,1].
3,17 Tj. Morza Martwego (por. Lb 34,11n).
3,22 Por. Lb 27,12-23.
3,24 Podobne zwroty (por. Pwt 10,17; Pwt 32,16n)
bynajmniej nie stwierdzają wielobóstwa - należy je
rozumieć w duchu wypowiedzi z Pwt 4,35.39. Bogowie
pogańscy  nie  są  prawdziwi,  bo  brak  im   siły
stwórczej (por. Iz 41,23; Iz 43,11-13; 1 Kor 8,5).
3,26 Chodzi  o  brak  ufności   w   Boga   (por.
Lb 20,6-13).
3,29 Tj. Baal-Peor, miejscowość, gdzie Izraelici
oddawali się kultowi Baala (por. Lb 25,1-18).
4,7 Ta  myśl  opiera się na  fakcie  wybrania  i
przymierza (por. 1 Krl 8,10-21; Ps 145[144],18).
4,9 Znaczenie  tradycji ustnej (por.  Pwt 6,20n;
Pwt 32,7; Ps 44[43],2; Ps 78[77],3n).
4,10 Por. Wj rozdz. 19n [->Wj 19,1].
4,13 Por. Wj 20,2-17.
4,14 W    przeciwieństwie    do    Dziesięciorga
Przykazań dane one zostały nie wprost przez  Boga,
lecz za pośrednictwem Mojżesza.
4,24 Przenośnia wzięta z objawienia się  Boga  w
formie  ognia  i kar zsyłanych przez  ogień  (por.
Wj 3,2).
4,26 Por. Pwt 28,15-68.
4,27 Tę  myśl  powtarzać będą prorocy:  Izajasz,
Jeremiasz, Sofoniasz, Ezechiel, mówiąc o  "Reszcie
Izraela".
4,30 Por. Am 5,4-6; Oz 5,15; Jr 29,13;  Iz 55,6.
Bóg nie odrzuci Ludu Wybranego (por. Pwt 32,26-36;
Jr 10,18;  Oz 3,4n; Oz 5,15), który się nawróci  w
dalekiej przyszłości.
4,35 Por. Pwt 32,39; Wj 20,3; Iz 43,10-13.
4,41 Por.  Pwt 19,1-13;  Wj 21,13;  Lb 35,11-34;
Joz 20,1-8.
4,44-11,32 Druga   mowa   Mojżesza    przypomina
Przykazania  Boże  na Synaju (Horebie),  "podstawę
wolności w stosunku do Boga"; Izrael tylko  dzięki
miłości Boga otrzyma Kanaan w posiadanie.
5,1 Dekalog  jest tu poszerzony w  porównaniu  z
Wj 20,2-17 (zob. przypisy).
5,7 Stwierdzenie,   że   Bóg   jest   jeden    i
bezpośrednio przebywa wśród swego ludu.
5,20 Liczby wierszy w nawiasach - wg LXX.
6,4 Stwierdzenie monoteizmu.
6,5 Miłość  Boża obejmuje bojaźń  Bożą,  kult  i
zachowanie  przykazań. Całe to Prawo  jest  prawem
moralnym,  nie zaś zbiorem przepisów zewnętrznych.
Tak  też  rozumiał  je Chrystus (Mt 22,37)  i  św.
Paweł (Rz 13,8n).
6,8 Zob. Wj 13,16.
6,9 Dosłowne   rozumienie   tego   nakazu   dało
początek u Żydów tzw. mezuzom.
6,16 Por. Wj 17,7; Lb 20,2-13.
7,22 Por. 2 Krl 17,25.
8,3 Podkreślona   jest  obietnica   Boża   (por.
Wj 16,4n; Mt 4,4).
9,2 Zob. Pwt 2,10.
9,6 Wyrażenie,   wzorowane    na    poskramianiu
zwierząt,  oznacza  upór Izraela,  który  się  nie
chciał poddać Bogu.
9,22 Por. Lb 11,1-34; Wj 17,1-17.
9,24 Tzn.  od chwili uznania za swój  lud  przez
zawarcie przymierza.
10,6-9 Urywek ten, przerywający tok opowiadania,
pochodzi zapewne z późniejszych czasów.
10,8 Por. Lb 1,48-53; Lb 3,1-10; Lb 4,1-33.
10,16 Obrzezanie  było  symbolem   posłuszeństwa
nakazom Boga. Por. Jr 4,4.
10,17 "Nad  bogami": to znaczy potężniejszy  niż
inni  bogowie,  co  nie  znaczy  jednak,  że  inni
bogowie  mają  byt  rzeczywisty  (por.  Pwt 4,35);
"podarków" - aluzja do przekupywania sędziów.
11,4 Por. Wj 14,23-31.
11,6 por. Lb 16,16-35.
11,10 Aluzja  do  jakiegoś  systemu   sztucznego
nawadniania ziemi.
11,14n Popr. wg przekł. staroż.: hebr.: "ześlę",
"dam".
11,18nn Zob. Pwt 6,8n.
12,2 O  centralizacji kultu por.  2 Krl 18,4.22;
2 Krn 31,1; Oz 4,13-18; Am 4,4n.
12,5 Tzn.: "By tam trwale przebywać". Dotyczy to
zbudowania trwałej świątyni.
12,12 Chodzi o kaznodzieję żyjącego z jałmużny.
12,15 Uczta nie posiadająca charakteru ofiarnego
(por. Kpł 17,1-7).
12,16 Por. Rdz 9,4; Kpł 17,11-14.
13,1 Wlg: 12,32.
13,2 Chodzi o nadzwyczajne wydarzenie, a  nie  o
cud w znaczeniu apologetycznym.
14,1 "Dziećmi"   -   godność   ta,   oznaczająca
przynależność do Boga, wynika z przymierza z  Nim.
Podobnie   w   sensie   indywidualnym:   Pwt 32,5;
Iz 1,2nn;  Iz 30,1; "zmarłym" - kult  boga  Baala,
uosobienia   zamierającej   i   ożywiającej    się
przyrody.
14,3 Por. Kpł rozdz. 11 [->Kpł 11,1].
14,13-18 Niektóre z nazw ptaków są hipotetyczne.
14,21 Zob. Wj 23,19.
14,22 Ziemia była własnością Boga, z tego tytułu
trzeba było płacić roczną dziesięcinę.
14,23 Tzn. kierować się wolą Bożą, a nie własnym
niezależnym rozumem.
15,2 Chodzi  o  zwrot pożyczki, gdyż  pobieranie
odsetek    było    zabronione   (por.    Wj 22,24;
Kpł 25,36n).
15,4 Wizja  ideału osiągalnego za cenę  zupełnej
wierności  Bogu;  natomiast  w. 11  liczy  się   z
niedoskonałą rzeczywistością (por. J 12,8).
15,9 Miłość   ma   być   bezinteresowna    (por.
Mt 5,45-48;   Łk 14,12nn).   Bóg   nie    omieszka
wynagrodzić inaczej: Pwt 14,29; Ps 37[36],21n.
15,12 Uzupełnienie        Wj 21,1-6        (por.
Kpł 25,39-43).
16,18 Jednym  z  ich  zadań  było  sądzić  (por.
Sdz 3,10; Ps 2,10; Oz 5,1; Oz 13,10).
16,19 Por. o sędziach: Wj 23,3.6-8.
17,3 Ślady  dawnej  religii  Bliskiego  Wschodu,
ubóstwiającej siły natury.
17,7 Przez ukamienowanie (por. Pwt 13,10n).
17,9 Najwyższą  instancją byli kapłani-lewici  w
świątyni,  gdzie z urzędu wyjaśniano  Prawo.  Por.
jednak Pwt 1,17.
17,15 Władza królewska jako instytucja nie  była
sprzeczna  z  Prawem Bożym, ale była niebezpieczna
ze  względu  na  to,  że król łatwo  mógł  nadużyć
powagi    swej    władzy.    Por.    1 Sm rozdz. 8
[->1 Sm 8,1].
17,16 Por. Pwt 28,68; Lb 14,3n.
18,8 Tekst niepewny (por. Kpł 25,32nn).
18,10 Zob. Kpł 18,21.
18,11 Por.   Wj 22,17;  Kpł 19,31;  Kpł 20,6.27;
Lb 23,23;  1 Sm 15,23;  1 Sm 28,3-25  (inicjatorem
jedynego,   opisanego  w  Piśmie   św.   przekładu
zapytywania zmarłych o przyszłość był  król  Saul,
mimo że sam poprzednio wydał zakaz takich praktyk;
por. przypis tamże).
18,15 Sformułowanie  jest  tu  ogólne,   ale   z
J 6,14;  J 7,40;  Dz 3,22; Dz 7,37  wynika,  że  w
czasach  Chrystusa odnoszono te słowa do  Mesjasza
lub  Jego  poprzednika. Mesjasz miał  mieć  pełnię
władzy  prorockiej, stąd nadawano tym słowom  sens
głębszy.  Ten wiersz dotyczy jednak w ogóle  całej
sukcesji prorockiej.
19,4 Jest  to nowelizacja prawa  w  stosunku  do
tradycyjnego  prawa o mścicielu krwi,  znanego  na
całym Bliskim Wschodzie (por. Lb 35,9-34).
19,21 Prawo  odwetu  było stosowane  jako  norma
prawa karnego (por. Wj 21,23-25; Kpł 24,17-21).
20,1 Cały naród był zobowiązany do świętej wojny
w obronie swego kraju.
20,5-7 Dom, pole, rodzina były własnością  Boga;
dopełnienie  obowiązku  względem  nich  uchodziło,
podobnie jak wojna, za obowiązek religijny.  Mogło
też   działać   uzasadnienie   psychologiczne    -
wyłączenie niepewnych wojowników (jak w w. 8),  bo
i   tak   zwycięstwo  pochodzi   od   Boga   (por.
Sdz 7,1-8).
20,10-20 Tego  rodzaju prawo  wojenne  stosowały
wszystkie ówczesne ludy.
21,2 Prawodawstwa        ówczesne        czyniły
odpowiedzialnym    cały   klan    za    popełnione
morderstwo, na wypadek nie znalezienia zabójcy.
21,8 Ceremonia  ma charakter  religijny,  a  nie
magiczny.
21,10-14 Prawo  humanitarne,  łagodzące  srogość
obyczajów wojennych.
21,18-21 W    starożytności   dawano    rodzicom
uprawnienia nieograniczone w stosunku  do  dzieci.
Prawo Mojżeszowe ogranicza tu samowolę rodziców.
21,23 Św.  Paweł w Ga 3,13 stosuje te  słowa  do
Chrystusa,  który  przyjął na siebie  przekleństwo
grzechu.
22,5 Chodzi o zmianę ubrania ze względu na kulty
pogańskie lub magię.
22,8 Na tarasie często przebywano.
22,9 Ze  względu  na odmienne  nakazy  dotyczące
obydwu.
22,10 Do  pracy podobnej używa  się  zwierząt  o
równiej sile.
22,14 Dziewictwo było i jest warunkiem  zawarcia
małżeństwa   u  wielu  ludów  Bliskiego   Wschodu.
Rodzice więc przechowywali dowody dziewictwa córki
w chwili zaślubin (zob. Pwt 22,17).
22,23 Dziewica    zaręczona    jeszcze     przed
zaślubinami uchodziła za żonę, stąd jej współżycie
z innym oceniano jako dobrowolne cudzołóstwo.
23,1 O  ile  "rozciągnięcie brzegu płaszcza"  na
kobietę oznaczało poślubienie jej (Rt 3,9), o tyle
"odkrycie"  jest zamachem na wyłączne  prawo  męża
(zob. Pwt 27,20).
23,3 Inni tłum.: "mieszaniec".
23,5 "Z Egiptu" - por. Lb 20,14-21. "Balaama"  -
por. Lb rozdz. 22-24 [->Lb 22,1]; Lb 31,8.
23,15 Chodzi  o  obecność  Arki   Przymierza   w
obozie.
23,16 Chodzi  zapewne  o  niewolnika,  zbiega  z
obcego  kraju. Traktować go należało  na  równi  z
przychodniami.
23,18 Nierząd sakralny był na Bliskim  Wschodzie
uprawiany powszechnie przez kobiety i mężczyzn.
23,19 Zapewne  mowa  o  mężczyźnie  uprawiającym
nierząd sakralny.
23,25 Wolno było tylko zaspokoić pragnienie.
24,1 Por. Oz 3,1; 2 Sm 3,13-16; Mt 19,3-9.
24,6 Mowa   o  młynku  domowym,  koniecznym   do
mielenia mąki na chleb, codziennie wypiekany.
24,7 Por. Wj 21,16.
24,9 Por. Lb 12,14n.
24,12 Ubodzy zastawiali płaszcz,  którym  się  w
nocy przykrywali.
24,16 Prawo     odpowiedzialności      zbiorowej
stosowano  na  całym  Bliskim  Wschodzie   (Kodeks
Hammurabiego i asyryjski). Ujęcie tutaj podane zna
już   Rdz 18,23-32;  2 Sm 24,17;  2 Krl 14,6.  Pwt
przechowuje   dawne  tradycje   (por.   Jr 31,29n;
Ez 18,1-20).
25,3 Z  tego  względu rabini nakazywali  uderzyć
czterdzieści razy bez jednego (por. 2 Kor 11,24).
25,4 Por. 1 Kor 9,9; 1 Tm 5,18.
25,5n Obowiązek wynikał z pietyzmu dla  zmarłego
brata,  gdyż imię tylko syn przekazywał potomności
(por. Rt 4,1-17).
25,18 Por. Wj 17,8-16.
26,5 Abraham  był  z pochodzenia  Aramejczykiem.
Język hebr. przyjęli potomkowie od otoczenia. Wlg:
"Syryjczyk prześladował ojca mego".
26,14 Zapewne   aluzja  do   zakazanego   Prawem
kananejskiego  kultu przodków.  Inni  upatrują  tu
aluzję do bałwochwalstwa w ogóle.
27,11-26 Należały  one  do  stylu   prawodawstwa
Bliskiego Wschodu.
27,15 Tzn.: "Tak jest".
27,20 Zob. Pwt 23,1.
28,23 Tzn. nie spadnie deszcz na ziemię.
28,24 Wiatr  wschodni,  który  często  wieje   w
lecie, sprowadza zabójczy pył.
28,68 Tzn. sprzedadzą ich tam Fenicjanie,  znani
z handlu niewolnikami.
29,3 Zrozumienie  więc i  wierność  wobec  Prawa
zależą od łaski Bożej.
29,6n Por. Lb 21,21-22,1; Lb 32,1-42.
29,17 Tzn. niech nie będzie między wami  nikogo,
kto   by  namawiał  do  niewierności  Bogu   (por.
Dz 8,23; Hbr 12,15).
29,18 Tłum. przypuszczalne. Sens:  zły  człowiek
sprowadzi nieszczęście na wszystko.
29,22 Por. Rdz 18,20nn; Rdz 19,1-29.
29,25 Por. Pwt 4,19.
30,6 Tzn.  Bóg  sam  udzieli  łaski  nawróconemu
Izraelowi do wypełniania przykazań. Por. Jr 4,4.
30,11 Por. Hi rozdz. 28 [->Hi 28,1]; Ps 119[118]
[->Ps 119[118],1].
30,14 Por. Rz 10,6nn.
32,1 Pieśń ułożona jest wg schematu sądu  Bożego
nad  narodem.  Jest  to podstawa  nauki  proroków.
Filologia  każe pochodzenie jej datować  na  wieki
XI - VIII przed Chr.
32,4 Obraz   Bożej   wierności   w    zachowaniu
przymierza  w  przeciwieństwie  do  lekkomyślności
Izraela.
32,8 Tekst   trudny,   różnie   tłumaczony.    W
niektórych przekł. staroż. i w tekście  z  Qumran:
"synów Bożych", "aniołów Bożych", może pod wpływem
etymologii ludowej.
32,10 Inni popr.: "wśród nocy".
32,11 Orzeł  zmusza swe młode do  wylatywania  z
gniazda  celem ćwiczenia ich skrzydeł, a  w  razie
trudności  unosi  je na własnych skrzydłach  (por.
Wj 19,4).
32,13 Popr. wg przekł. staroż.; hebr.: "i jadł".
"Ze   skały,   opoki"  -  aluzja  do  plastrów   w
szczelinach  skalnych i do oliwek rosnących  wśród
kamieni.
32,15 "Jeszurun" - imię Izraela (por.  Pwt 33,5)
zdrobniała forma od jaszar = sprawiedliwy.
32,21 Za służbę bogom bezsilnym ukarze Bóg  swój
naród za pomocą narodu nie obdarzonego znajomością
prawdziwego Boga.
32,22 Inni dosł.: "Ogień buchnął mi z  nozdrzy".
Por. Ps 18[17],9.
32,27 Nie  unicestwi  Izraela  ze   względu   na
wrogów,    którzy   chełpiliby   się   przypisując
zwycięstwo sobie.
32,28 Dotyczy wrogów Izraela.
32,31 Mowa o bogach pogańskich.
32,35 LXX:   "na   dzień  pomsty",   lecz   por.
Rz 12,19.
32,39 Por.   1 Sm 2,6nn;   2 Krl 5,7;   Hi 5,18;
Iz 46,9.
32,40 Gest  przysięgi.  Bóg  zapłaci  wrogom  za
krzywdy, o ile się naród nawróci.
32,43 Tekst hebr. nieznacznie popr. Wg fragmentu
z Qumran i LXX: "Sławcie, niebiosa, Pana, oddajcie
Mu pokłon, synowie Boży (=aniołowie)".
32,49 Północno-zachodnia część wyżyny moabskiej.
33,2 "Wzeszedł"  -  jak  słońce   wschodzi   zza
dalekich  gór, tak Bóg ukazuje się Izraelowi  jako
wybawiciel  po  nocy niewoli. Tekst w. 2n  sporny.
"Płonący"  - inni popr.: "z Nim tysiące wybranych,
kroczących po Jego prawicy".
33,3 "Święci"  - odnosi się do  Izraelitów  jako
wybranych  do  służby Bożej;  "Jego"  -  popr.  wg
przekł. staroż.; hebr.: "w twoim ręku".
33,5 Zob. przypis do Pwt 32,15.
33,6 Inni popr. za LXX: "niech będzie liczny".
33,8 Por. Lb 20,1-13.
33,9 Tzn.  Boga  ukochał  ponad  wszystko.  Por.
Wj 32,25-29; Lb 25,7-13.
33,10 "Tobą"  -  dosł.: "wobec  Twych  nozdrzy";
"całopalenia" - dosł.: "doskonałe ofiary".
33,13 Pokolenia  Efraima  i   Manassesa,   synów
Józefa,    były    pośród    pokoleń    północnych
najmocniejsze.
33,16 "Mieszkaniec Krzaku" - opisowe  określenie
Jahwe  (Wj rozdz. 3 [->Wj 3,1]). "Dzieła  Jego"  -
inni  tłum.:  "niech  zstąpi".  "Księcia"  -  Wlg:
"Nazarejczyka"  (por. Rdz 49,26;  Lb 6,1);  nasuwa
się tłumaczenie "poświęconego wśród braci".
33,18 Występuje łącznie z Zabulonem  ze  względu
na ścisłą z nim łączność.
33,19 Chodzi o Karmel (por. 1 Krl 18,20).
33,24 Jego ziemia wyda nadmiar oliwy.
33,25 Aser ma niezdobyte twierdze.
33,26 Zob. Pwt 32,15.
33,27 Tzn. udziela pomocy.
33,28 Inni  popr.: "samotnie  mieszka  Jakub-El"
(nazwa teoforyczna).
@   Wstęp do Pięcioksięgu
Pierwszą część Starego Testamentu tworzy  zbiór,
zwany w tradycji grecko-łacińskiej Pięcioksięgiem,
czyli   Pentateuchem,  w  Biblii  zaś  hebrajskiej
Prawem  (Tora) lub Prawem Mojżesza. Pięć kolejnych
ksiąg   tego  zbioru  (Rdz,  Wj,  Kpł,  Lb,   Pwt)
przedstawia tu najdawniejszy etap historii Izraela
oraz  jego prawodawstwo. Podział całości  na  pięć
części  podyktowały  obok  treści  zapewne   także
względy  praktyczne, związane ze sposobem  pisania
na  zwojach.  Nie  przesądzając  zagadnienia,  czy
podział   ten   sięga   najpierwotniejszych   form
Pięcioksięgu,  jest on z pewnością  bardzo  dawny,
znany     całej     tradycji     żydowskiej      i
chrześcijańskiej.  O ile Biblia  hebrajska  nazywa
poszczególne części od pierwszych ich słów, o tyle
grecko-łacińskie tłumaczenia nadały  im  specjalne
nazwy,   nawiązujące  do  treści  ksiąg  lub   ich
właściwości.
Pięcioksiąg  rozwija  jeden  zasadniczy   temat:
opisuje    genezę    i   teokratyczny    charakter
społeczności Bożej w trzech kolejnych etapach:  od
początku świata do Abrahama, dalej poprzez  dzieje
patriarchów  do  pobytu w Egipcie  i  wreszcie  od
wyjścia  z  niewoli egipskiej do śmierci Mojżesza.
Czyni   to   nie  tylko  przez  bezpośredni   opis
historyczny,  ale  o wiele bardziej  w  obszernych
zbiorach praw, gwarantujących bezpośredni wgląd  w
strukturę Izraela.
Punktem  wyjścia Pięcioksięgu jest akt  stwórczy
Boga   wraz   ze  swym  kulminacyjnym  punktem   -
stworzeniem człowieka i zapewnieniem mu  idealnych
warunków bytowania. Historia ludzkości staje się w
Biblii  jednocześnie historią zbawienia,  ponieważ
człowiek  przedstawiony jest jako istota upadła  i
grzeszna,   potrzebująca   zbawczej   działalności
Bożej.  Inicjatywę podejmuje sam  Bóg,  wybierając
kolejno protoplastów, pokolenia, rody i rodziny  z
powszechnego zalewu grzechu i przewrotności. Okres
prehistoryczny   dziejów  narodu   zamyka   postać
Abrahama,  herosa  wiary; jego potomstwo,  Izrael,
będzie  dziedziczyć zbawcze obietnice Boże  aż  do
chwili   definitywnego  odkupienia   spod   jarzma
grzechu. Wraz z patriarchami dzieje narodu  Bożego
stają  u  progu  okresu historycznego,  znaczonego
niby  milowymi kamieniami przejawami opieki Bożej.
Tak  rozumie Pięcioksiąg dzieje rodziny  Abrahama,
jej wędrówki, przeniesienie się i pobyt w Egipcie,
wystąpienie  Mojżesza i wreszcie  długą  drogę  ku
Ziemi  Obietnic.  Powołanie  Mojżesza  stało   się
punktem  zwrotnym  w realizacji  zbawczych  planów
Jahwe, Boga Izraela. Tradycja Biblijna czyni  więc
Mojżesza  nie  tylko  rzecznikiem  i  pośrednikiem
przymierza   synajskiego,   najważniejszego   aktu
religijnego  dziejów, ale przypisuje mu  autorstwo
pewnych     przynajmniej    części    prawodawstwa
sakralnego  i  cywilnego zawartego w Pięcioksięgu.
Najbardziej  wymowny  jest  zresztą  fakt,  że  aż
cztery  spośród pięciu ksiąg zajmują się  dziejami
narodu w ramach cyklu życia Mojżesza.
Już    w   starożytności   przedchrześcijańskiej
istniało  mocne  przeświadczenie o  bardzo  dawnym
pochodzeniu  Pięcioksięgu.  Niepamiętna   tradycja
wskazywała  na Mojżesza jako autora niemal  całego
Pięcioksięgu  (z wyjątkiem opisu  jego  śmierci  w
zakończeniu  Pwt, przypisywanemu Jozuemu).  Śladem
tej powszechnej tradycji jest jedna z nazw zbioru.
Sam  Pięcioksiąg nie świadczy nigdzie  wyraźnie  o
autorstwie  Mojżesza, a powszechne przeświadczenie
o  nim  było  nie  tyle owocem  literacko-naukowej
analizy  ksiąg,  ile słusznego  uwydatnienia  roli
Mojżesza   w  opisach  i  ustaleniu  prawodawstwa.
Niemniej   pewne  wypowiedzi  pięciu  ksiąg   każą
przypuszczać,  iż działalność literacka  nie  była
zupełnie  obca  Mojżeszowi.  Wiele  anachronizmów,
powtórzeń i oczywistych uzupełnień wskazuje na to,
że  Pięcioksiąg w swej obecnej postaci ma za  sobą
długą  historię; dane te nie pozwalają przypisywać
go jednemu autorowi. Początki tej historii giną  w
mrokach  przekazywanych  ustnie  z  pokolenia   na
pokolenie rodowych tradycji, przekraczających  swą
starożytnością   czasy  Mojżesza.   Takie   urywki
zawierają niewątpliwie poszczególne księgi  zbioru
- np.    Rdz 4,23-24;   Rdz 6,1-4;    Rdz 9,25-27;
Rdz 14,1nn (?); Wj 4,24-26; Lb 21,18.27-30 i  in.;
w    późniejszych   opracowaniach   zostały    one
wzbogacone  refleksjami  popularnymi   lub   nawet
teologicznymi. Dla historii Pięcioksięgu  znacznie
ważniejsze   jest   jednak   ustalenie    możliwie
najpierwotniejszego rdzenia literackiego. Za  taki
przyjmuje     się    dziś    powszechnie     zbiór
apodyktycznych przepisów (Wj 20,2-17;  Pwt 5,6-17)
Księgę  Przymierza (Wj 20,22-23,14), obok  szeregu
opisów  historycznych (np. Rdz 29-33 [->Rdz 29,1];
Wj 3-15  [->Wj 3,1]  i  in.).  Starożytny  koloryt
prawodawstwa i wierny obraz stosunków panujących w
XIII wieku  przed Chr. w Palestynie pozwalają  się
tu  dopatrywać śladów kompilacyjnej i  literackiej
działalności Mojżesza. Równolegle powstawała nadal
znacznie  bardziej  rozbudowana  tradycja   ustna,
wywodząca  się ze środowiska Mojżesza i gromadząca
pod jego imieniem także późniejsze prawa, opisy, a
nawet urywki poetyckie. Nie znaczy to, by tradycja
biblijna  całą najstarszą działalność przypisywała
Mojżeszowi,  skoro  wymienia  także  inne   zbiory
(Lb 21,14; Joz 10,13). Niemniej Mojżesz pozostał w
świadomości   Izraela   pierwszym   uchwytnym    i
najważniejszym  ogniwem  długiej  tradycji  pięciu
ksiąg Tory, a Nowy Testament podjął tę tradycję  i
przekazał pokoleniom chrześcijańskim.
Od    tych    niełatwo   uchwytnych    początków
Pięcioksięgu do dzisiejszej jego postaci  prowadzi
długa    droga.    Społeczność    izraelska    nie
przekazywała  biernie  tych tradycji  religijnych,
podobnie  jak  nie pozostawała bierną  wobec  swej
historii  i jej głównych postaci. Szukała  w  nich
gwarancji swojej egzystencji, szukała także  coraz
to   nowych,   aktualnych   wartości.   Czynnikiem
pobudzającym myśl religijną było przede  wszystkim
natchnienie Boże, udzielane wszystkim tym,  którzy
przyczyniali  się do wzbogacenia  skarbnicy  słowa
Bożego.     Poszczególne    etapy     kształtujące
Pięcioksiąg  można  jedynie odtworzyć  w  ogólnych
ramach,  kierując  się żmudną analizą  dzisiejszej
jego  treści  oraz  zachowaną spuścizną  literacką
ludów starożytnego Wschodu.
Wraz  z  ukonstytuowaniem  się  i  utwierdzeniem
teokratycznej  monarchii w  Izraelu  nasuwała  się
refleksja  nad przeszłością narodu.  W  atmosferze
pokoju  końcowych lat panowania Dawida  i  złotego
okresu   Salomona  w  środowisku,   zwanym   przez
współczesną   krytykę   "jahwistycznym",   zebrano
starannie    najdawniejsze    -    literackie    i
pozaliterackie   -  tradycje  w   jedną   historię
Izraela,   pokazaną  na  tle  dziejów   świata   i
ludzkości.  Historia stanowi  tylko  tło  zbawczej
działalności   Bożej   związanej   z    instytucją
teokratycznej  społeczności Bożej. Działalność  ta
rozwija  się w myśl obietnic danych Abrahamowi,  a
potwierdzonych wielokrotnie przez Boga,  zwłaszcza
w  dziele  uwolnienia z Egiptu  i  w  wędrówce  po
pustyni pod przewodnictwem Mojżesza. W tym świetle
odczytano  dawne tradycje o Mojżeszu,  nadając  im
bardziej  jednolitą formę, ale i  aktualną  treść.
Wyjątkowe stanowisko Izraela wśród innych  narodów
tak  pod  względem politycznym, jak i  religijnym,
rozumiano   więc  jako  konsekwencję  dawniejszych
etapów  dziejów narodu. Jednocześnie  aktualizacji
uległa    dawna   Księga   Przymierza,   odnawiana
systematycznie w ramach kultowych obrzędów Paschy.
Dawne  prawodawstwo  Boże,  potwierdzone  w   swym
Boskim  pochodzeniu przez bieg  wypadków,  zostało
jeszcze  ściślej  związane nie  tylko  z  dziejami
Izraela,  ale  z  życiem  publicznym  i  prywatnym
narodu.  Ze  środowiska "jahwistycznego"  pochodzą
niemal  wszystkie ważniejsze zapowiedzi mesjańskie
Pięcioksięgu (Protoewangelia: Rdz 3,15; proroctwa:
Rdz 49,10;  Lb 24,17). Nie bez znaczenia  był  też
fakt,   że  tradycja  "jahwistyczna"  była  ściśle
związana  z  dynastią Dawidową  i  Judą,  i  to  w
okresie,  kiedy państwo Izraela stanowiło  jeszcze
polityczną jedność.
Nieco    inne    założenia   zdradzają    teksty
pochodzenia  "elohistycznego" (E),  opierając  swe
refleksje  teologiczne  w  ślad  za  prorokami  na
przymierzach zawartych między Bogiem a Izraelem od
Abrahama   aż  do  przymierza  synajskiego   (por.
Dekalog,  błogosławieństwa Mojżesza).  Te  właśnie
przymierza  stanowią  gwarancję  zbawczej   opieki
Bożej  nad Izraelem. Tradycja ta prowadzi na teren
państwa północnego i rozwija się w czasach proroka
Elizeusza.   Tam   także  należy  doszukiwać   się
początków   "deuteronomicznych"  (D),   fragmentów
Pięcioksięgu  akcentujących  pewne  inne   momenty
historii    zbawienia   i   związanego    z    nią
prawodawstwa. Posługując się stylem kaznodziejskim
domaga  się  tradycja  deuteronomiczna  dokładnego
zachowywania   Prawa  Bożego,  jedności   kultowej
(jedna    świątynia)   i   odrzucenia   wszelkiego
synkretyzmu. Jako podstawa i gwarancja  wszystkich
sakralnych  instytucji izraelskich występuje  Tora
(Prawo).  Po  upadku  państwa północnego  tradycja
deuteronomiczna  rozpowszechniła  się  na  terenie
królestwa  judzkiego, a nawet stała się w  okresie
reformy    Jozjasza    i   niewoli    babilońskiej
dominującym prądem teologicznym, a zarazem  stylem
literackim.    Toteż   charakter   deuteronomiczny
zdradzają nie tylko Pwt i urywki innych ksiąg, ale
także  niektóre  księgi  historyczne  (szczególnie
1-2 Krl)  i  prorockie (Jr, Ez),  powstałe  w  tym
czasie.
Tradycja  kapłańska (P) wreszcie  łączy  zbawcze
funkcje   nie   tyle   z  teokratyczną   monarchią
reprezentowaną przez dynastię Dawida (jak tradycja
J),  ale  z  instytucją  kapłanów  i  lewitów.  Za
najstarsze   ujęcie   literackie   P   uważa   się
powszechnie   tzw.  Kodeks  świętości   (Kpł 17-26
[->Kpł 17,1]),   domagający   się    od    Izraela
doskonałego   życia  religijnego  (kult,   ofiary,
święta)  i  moralnego.  Spojrzenie  kapłańskie  na
historię  własnego  narodu  jest  nieco  inne   od
poprzednich; ma ono na uwadze naród przebywający w
niewoli  w Babilonie, z dala od kraju, zachowujący
jako teokratyczna społeczność kultową wiarę w Boga
i   w   jego  zbawcze  plany.  Tradycja  kapłańska
rozwijała się także jeszcze po powrocie z  niewoli
i    odegrała   w   procesie   kształtowania   się
Pięcioksięgu szczególnie doniosłą rolę.
Te  cztery  tradycje  teologiczne  (zwane  także
mniej    słusznie   "źródłami")   nie   wyczerpują
bynajmniej  długiej  i niezmiernie  skomplikowanej
historii  Pięcioksięgu. Wpływały nań  liczne  inne
tradycje  ustne,  oddziaływały prądy  i  tendencje
teologiczne dziś bardzo trudno uchwytne. Toteż bez
większej przesady można powiedzieć, że Pięcioksiąg
nosi ślady wszystkich ważniejszych etapów teologii
Izraela  od  zarania  jego dziejów  aż  do  okresu
judaizmu.   Poszczególne   tradycje   oddziaływały
wzajemnie na siebie, wchłaniały lub tworzyły  nowe
prądy   albo   stanowiły  punkt   wyjścia   nowych
tradycji.   Pięcioksiąg  jest  nie   tylko   echem
tradycji ustnych lub spisanych, ale jest także ich
współtwórcą.  Stąd właśnie płynie  jego  wyjątkowy
charakter w Izraelu.
Kiedy Pięcioksiąg przybrał dzisiejszą swą  formę
tworząc   z  szeregu  zbiorów  i  tradycji   jedno
monumentalne dzieło historyczno-prawne, niepodobna
dziś   określić.  Było  to  zapewne  owocem  wielu
kolejnych   prób   i  wysiłków   teologicznych   i
literackich.  Nastąpiło  to  być  może  w  okresie
perskim, za czasów Ezdrasza i Nehemiasza, w każdym
zaś  razie  po  niewoli babilońskiej.  Przez  cały
okres  formowania  się ksiąg spełniał  Pięcioksiąg
doniosłą   rolę   w   narodzie   Izraelskim:   był
przewodnikiem  pokoleń  i  drogowskazem,   księgą,
która   dawała  odpowiedź  na  wszystkie   pytania
religijne;  był  księgą  spełnionych  obietnic   i
zapowiedzią  nowych. Dla judaizmu  po  powrocie  z
niewoli  był  Pięcioksiąg nadto  programem  odnowy
życia  narodowego oraz niedościgłym wzorem  "drogi
Bożej".  Był jednocześnie prawodawstwem religijnym
i   cywilnym  dla  Żydów  rozproszonych  po  całym
ówczesnym świecie cywilizowanym, niejako gwarancją
ich odrębności narodowej i religijnej.
Spojrzenie  chrześcijańskie na Pięcioksiąg  jest
nieco  inne.  Poszczególne księgi opisują  wczesną
historię  zbawienia i pierwszy etap długiej  drogi
ludu  Bożego  z Bogiem. Tak ich prawodawstwo,  jak
opisy   historyczne  zdążają  mniej  lub  bardziej
świadomie ku Chrystusowi. Używając słów św. Pawła,
Prawo było strażnikiem aż do objawienia się wiary,
było  wychowawcą ku Chrystusowi (Ga 3,23-24).  Sam
Boski Mistrz nie odrzuca Prawa, lecz wypełnia  je,
tak że ani jedna jota, ani jedna kreska nie zmieni
się  w  nim (Mt 5,18). Chrześcijanie są  wolni  od
przepisów dawnego Prawa, niemniej wypełniają  jego
postulaty  religijne  i moralne  w  duchu  miłości
Chrystusowej. NT przytacza też cały szereg zdarzeń
i  obrzędów  Pięcioksięgu bądź to zapowiadających,
bądź    też   wyjaśniających   zdarzenia    Nowego
Przymierza. Słowem, nowa ekonomia zbawienia  uważa
Pięcioksiąg  za prawdziwe słowo Boże,  zachowujące
stałą  i trwałą wartość (Konst. Dei Verbum IV, 14)
dla naszego pouczenia i zbawienia (por. Rz 15,4).
@   Wstęp do Księgi Rodzaju
Nazwa księgi w przekładzie polskim wywodzi się z
greckiego   Genesis  (przyjętego  przez   tradycję
łacińską i dawniejsze polskie tłumaczenia),  które
z   kolei   oddaje  najbardziej  charakterystyczne
wyrażenie  hebrajskie księgi (toledot,  "rodowód",
"początki",   "dzieje").   Nie   tylko   konkluzja
kapłańskiego opisu stworzenia (Rdz 2,4), ale także
wiele  innych części księgi (np. Rdz 5,1; Rdz 6,9;
Rdz 10,1;  Rdz 25,12; Rdz 36,1  itd.)  przedstawia
treść ich jako swoiste "genealogie" lub "dzieje" w
najszerszym   znaczeniu  tego   słowa.   Hebrajska
Biblia,   zgodnie   z   przyjętym   przez   siebie
zwyczajem,  określa tę księgę  od  pierwszych  jej
słów (bereszit - "Na początku...").
Już  sama nazwa daje pierwsze, ogólne informacje
o  charakterze księgi. Chodzi w niej  nie  tyle  o
odtworzenie    dokładnego   przebiegu    opisanych
wydarzeń, ile o szereg utrwalonych, bardzo dawnych
przekazów  o  początkach bądź to całej  ludzkości,
bądź też własnego narodu. Opowiadania te, często o
charakterze     ludowym,     etiologicznym     lub
pouczającym,   zawierają   echa   pewnych   faktów
historycznych    i   wielowiekowych    doświadczeń
dziejowych  narodu. Utrwalano  je  nie  w  sposób,
odpowiadający   nawet   w   przybliżeniu   wymogom
współczesnego     dzieła    historycznego,     ale
spontanicznie, często schematycznie,  tak  jak  je
przekazywano na całym starożytnym Wschodzie. Nadto
na  tradycjach  Ludu Wybranego od  samego  zarania
jego  dziejów  dobrze wyczuwalne piętno  wycisnęła
wiara  w  jedynego  Boga i nieodwołalne  związanie
losu  narodu  z  Nim. Materiały  te  wzbogaciła  i
pogłębiła    późniejsza   refleksja   teologiczna,
poprzedzająca   ich  spisanie  i  zredagowanie   w
dzisiejszej postaci. Tworzywo tych najdawniejszych
przekazów   jest  często  wspólne  z   kulturalnym
dorobkiem    starożytnego    Wschodu,    z    jego
wyobrażeniami i tradycjami (np. o potopie, o wieży
Babel), ale różni się wyraźnie czystością i głębią
myśli  religijnej oraz kierowanym przez  charyzmat
natchnienia uzasadnieniem teologicznym.
Największą  rolę w opracowaniu tych różnorodnych
tradycji   odegrała  tradycja  kapłańska   (P)   i
jahwistyczna (J), choć i elohistyczna (E) nie jest
tu  bez znaczenia. Proces wzajemnego oddziaływania
tych  przekazów  trwał bardzo długo,  tzn.  aż  do
okresu  perskiego.  Współczesna egzegeza,  krytyka
literacka   i  refleksja  teologiczna  stara   się
odtworzyć   przynajmniej   w   przybliżeniu   jego
przebieg  i etapy. Wynika z tych badań, że  Księga
Rodzaju w dzisiejszej swej postaci wywodzi  się  z
kół   kapłańskich,   które   wycisnęły   na   niej
szczególnie     wyraźne    znamię     teologiczne,
porządkując,    systematyzując   i    uzupełniając
wszystkie   tradycyjne  materiały.  Nastąpiło   to
przypuszczalnie w okresie perskim. W każdym  razie
nieliczne  świadectwa pochodzące z  w.  III  przed
Chr. wydają się znać Rdz w dzisiejszym układzie.
Tematycznie  Można wyróżnić w Rdz  dwie  większe
części: Prehistorię, obejmująca dzieje od początku
świata   i   ludzkości   do   Abrahama   (Rdz 1-11
[->Rdz 1,1])  i historię Patriarchów, protoplastów
narodu   wybranego,  doprowadzoną  aż  do   pobytu
Izraelitów w Egipcie (Rdz 12-50 [->Rdz 12,1]).
Pierwsza    część,    bardziej    popularna    i
etiologiczna niż druga, stara się obrazowo  opisać
nie   tylko  powstanie  świata  i  pojawienie  się
człowieka, ale wyjaśnia na sposób religijny  wiele
zjawisk,     zwyczajów,    instytucji,     ukazuje
zróżnicowanie  etniczne  i  językowe,   kulturowe,
wreszcie   na  płaszczyźnie  etycznej  przedstawia
pojawienie  się zła na świecie i jego  złowieszcze
owoce.  Chodzi tu raczej o etapy dziejów ludzkości
niż  o  konkretne  wydarzenia (stworzenie,  raj  i
pierwszy  grzech, bratobójstwo, potop  i  pierwsze
przymierze z Bogiem, wieża Babel); swoisty koloryt
nadają tym etapom rodowody Kainitów, Setytów  wraz
z listą narodów.
Przejściem do drugiej części, historycznej, jest
genealogia Semitów, z których wywodzi się Abraham.
Treścią  Rdz 12-50  [->Rdz 12,1]  są  dzieje  rodu
Abrahama,  uważanego  prze Izraelitów  za  przodka
całego  narodu. Na pierwszy plan wysuwają się  tu,
poza  samym Abrahamem (12-25 [->Rdz 12,1]) i synem
jego  Izaakiem  (26 [->Rdz 26,1]), zwłaszcza  wnuk
Abrahama,  Jakub (27-35 [->Rdz 27,1])  i  jeden  z
dwunastu  jego  synów, Józef (37-50 [->Rdz 37,1]).
Mniej  miejsca poświęca księga przyrodniemu  bratu
Jakuba, Ezawowi (36 [->Rdz 36,1]), i poszczególnym
synom  Jakuba (Juda: 38 [->Rdz 38,1]). Ci  ostatni
jednak stanowią wyraźnie uzasadnienie przyjętego w
czasach   historycznych   podziału   Izraela    na
dwanaście pokoleń.
Księga  Rodzaju  ma z wielu  względów  wyjątkowe
znaczenie teologiczne dla Biblii. Przede wszystkim
daje  ona  jednoznaczny, religijny obraz świata  i
człowieka  na  tle  planów Bożych,  stanowiąc  tym
samym     starotestamentalną     podstawę      dla
światopoglądu budowanego na wierze w jednego Boga.
Stwórcą  nieba  i ziemi (wraz z człowiekiem)  jest
Jahwe,  Bóg  Izraela,  związany  ze  swym  narodem
wiecznym  Przymierzem. Punktem  wyjścia  refleksji
teologicznych  księgi  jest teraźniejszość  narodu
wędrującego  z  Bogiem:  w  podaniach  o   dawnych
dziejach  narodu szukano podstawy i gwarancji  tej
teraźniejszości,  a  zwłaszcza  obietnic  zbawczej
przyszłości.  Ta  ostatnia jest zarysowana  w  Rdz
jedynie w konturach, niemniej stanowi ważny  punkt
wyjścia dla postępującej realizacji zbawczej  woli
Boga   nie  tylko  wobec  Izraela,  ale  i   całej
ludzkości.     Czwarta    Ewangelia,     opisująca
inaugurację  nowego  stworzenia  przez   przyjście
Jezusa  Chrystusa,  Słowa  Wcielonego,  na  świat,
posłuży   się   w  Prologu  właśnie  schematem   i
reminiscencjami z opisu stworzenia świata w Rdz 1.
Podobnie uczyni św. Paweł, przedstawiając Abrahama
jako   typ  człowieka  kierującego  się  wyłącznie
wiarą,  a  Chrystusa Odkupiciela -  jako  drugiego
Adama  (Rz 5,12-17), pierworodnego  wobec  każdego
stworzenia (Kol 1,15). Teologia Rdz jest pierwszym
ogniwem  historii zbawienia, która nabiera pełnego
wyrazu  przez czyn Chrystusa, jest ogniwem,  które
czyni zrozumiałym cały dialog między człowiekiem a
Bogiem.
@   Wstęp do Księgi Wyjścia
Nazwa  księgi, pochodząca od greckich  tłumaczeń
LXX  (Exodus,  tj.  Wyjście, domyślne  z  Egiptu),
ujmuje   tylko  częściowo  treść  Księgi  Wyjścia.
Odpowiada ona zaledwie pierwszej i drugiej  części
Księgi, gdzie jest mowa o uwolnieniu Izraelitów  z
Egiptu (Wj 1,1-15,21) i ich podróży do góry  Synaj
(Wj 15,22-18,27). W części zaś trzeciej i czwartej
tej księgi mieści się opis zawarcia przymierza  na
Synaju  (Wj 19,1-24,18) i różnych  prac  tyczących
się  kultu,  wreszcie  opis odstępstwa  Izraela  i
odnowienia   przymierza  (Wj 25,1-40,38).   Biblia
hebrajska  zatrzymuje jako nazwę  księgi  pierwsze
jej słowa: Weelle szemot.
Księga  Wyjścia  kontynuuje  opowiadanie  Księgi
Rodzaju   o   patriarchach   izraelskich,   a    w
szczególności o gościnnym przyjęciu przez  faraona
ojca   i   braci  Józefa,  którzy  mieszkając   we
wschodniej  części  delty  Nilu  rozrośli  się   z
biegiem  lat  w  wielki naród. Ten szybki  rozrost
Izraelitów  w  Egipcie przeraził  Egipcjan  i  ich
władców,   toteż  postanowiono  ciężkim   uciskiem
położyć  temu  kres. Jednakże w  zamiarach  Bożych
ucisk  i  prześladowanie Izraelitów miały  oddalić
ich  od religii Egipcjan, a skłonić do powrotu  do
ziemi  ojców.  Bóg  nie  zapomniał  ludu  swego  w
ucisku,  ale dał mu wybawiciela w osobie Mojżesza.
Po  starannym  wykształceniu  na  dworze  faraona,
zmuszony do ucieczki na pustynię synajską, Mojżesz
miał  tam  tajemnicze  widzenie  Boga  i  otrzymał
posłannictwo  wyprowadzenia Izraelitów  z  Egiptu.
Szeregiem   znaków  cudownych,   zwanych   plagami
(Wj 7,14-12,33),   łamał   Jahwe   upór   faraona,
zmuszając go do wypuszczenia Izraelitów z kraju.
Gdy  po wyjściu znaleźli się Izraelici pod  górą
Synaj  rozegrało się największe zdarzenie w Starym
Testamencie. Było nim objawienie się Jahwe  całemu
Izraelowi  i  Jego uroczyste zobowiązanie  się  do
opieki  nad  nim z równoczesnym zobowiązaniem  się
Izraela  do  wierności  wobec  Boga.  To  wzajemne
zobowiązanie się Boga i Izraela tradycja  biblijna
ujęła w formę przymierza, znaną na całym biblijnym
Wschodzie.  Izrael  otrzymał  do  Boga  nie  tylko
przykazania,  czyli  Dekalog  (Wj 20,1-17)  i  tak
zwany  Kodeks Przymierza (Wj 20,22-23,19),  ale  i
szereg przepisów dotyczących zorganizowania  kultu
Już  z treści Księgi Wyjścia wynika jej łączność
z  resztą Pięcioksięgu jako ogniwa pośredniego. Na
tę  łączność Wj z resztą Pięcioksięgu wskazuje też
i  forma  tej  księgi. Jest to  dzieło  złożone  z
różnych  źródeł, a raczej tradycji, które  choć  w
swej  istocie wywodzą się od Mojżesza,  to  jednak
rozwinęły  się w różnych sanktuariach,  gdzie  się
gromadził   Izrael  na  różne  uroczystości.   Tam
recytatorzy przypominali gromadzącemu  się  ludowi
wielkie  czyny  potęgi Pana, Boga Izraela  i  Jego
łaskawość dla swego ludu. Opowiadanie takie, jak o
wyjściu  z  Egiptu czy o podróży przez pustynię  i
zawarciu   Przymierza  pod  górą  Synaj  stanowiły
genezę   takich  świąt,  jak  Pascha  czy   Święto
Namiotów.  Tu  w  sanktuariach rozwinęły  się  też
prawa Mojżeszowe w przepisy regulujące kult, życie
kapłanów i wiernych. Jak z czasem prawa łączono  w
kodeksy,  tak znów opowiadania grupowano w  cykle.
Spisanie  pewnych  części tych tradycji  nastąpiło
dość  wcześnie  bez  szkody dla  tradycji  ustnej,
która  się dalej rozwijała. Jest to dzieło wieków.
Najstarsza część tradycji w swej aktualnej  formie
miała  być  spisana  gdzieś w czasach  Dawida  czy
Salomona.  Następne trzy tradycje zostały  kolejno
zredagowane   w  początkach  istnienia   królestwa
północnego,    potem    pod    koniec    istnienia
południowego  i  wreszcie  w  czasach  niewoli   w
Babilonii.
Ze   względu   na  wzmianki  Wj  o  działalności
pisarskiej  Mojżesza  (Wj 24,7;  Wj 34,27)  należy
przyjąć,  że  niektóre części tej  księgi  zostały
przez   niego   spisane.  Do  nich  prawdopodobnie
należą:  Kodeks Przymierza, Dekalog oraz  niektóre
przypisy   dotyczące  kultu.  Szczegółowe   bowiem
badanie  treści,  a  zwłaszcza  formy  tych  praw,
wskazuje  w  wielu  wypadkach na koczowniczy  tryb
życia  Izraelitów.  W  formie  zaś  apodyktycznej,
zawsze i wszędzie obowiązującej, mógł dawać  prawa
jedynie Mojżesz, który uważał się, i słusznie,  za
powołanego przez Boga nie tylko wodza Izraela, ale
i jego prawodawcę.
Odkrycia  archeologiczne  pozwoliły  poznać  nie
tylko   starożytność  praw  zawartych  w   Księdze
Wyjścia,  ale również ocenić wartość historycznych
opowiadań  zawartych w tejże  księdze.  Sam  pobyt
Izraelitów  w Egipcie i ich ucisk nie może  ulegać
wątpliwości,   gdyż  o  tym  pobycie   i   wyjściu
zachowała  się żywa pamięć w historii izraelskiej.
Ponadto     źródła    pozabiblijne    potwierdzają
analogiczne  imigracje  z  Azji  do  Egiptu.  Cały
szereg  tekstów egipskich wspomina  o  uciążliwych
pracach  obcokrajowców przebywających w Egipcie  i
oznaczonych nazwą Apiru, analogiczną do  biblijnej
'Ibri,  którą Wj oznacza przebywających w  Egipcie
Izraelitów.  Odkrycia  archeologiczne  zdają   się
przemawiać za wyjściem Izraelitów w XIII w.  przed
Chr.  Ostatnio poznanie form przymierzy chetyckich
i   ich   porównanie  do  przymierza   synajskiego
wykazało  nie  tylko starożytność idei  przymierza
synajskiego, ale również i starożytność ujęcia tej
idei w Biblii w obecnej formie.
Księga   ta  jest  niezwykle  bogata   w   treść
religijną.  Zawiera  ona  przede  wszystkim   dwie
podstawowe  prawdy  religii  ST:  1) że  Pan  jest
jedynym  Bogiem, którego należy czcić,  2) że  Pan
zawarł przymierze z narodem Izraelskim, wybierając
go  na swoją szczególną własność. Dla Izraela, jak
i  potem dla chrześcijan, to wybranie jest  prawdą
wyróżniającą   ich  religię  od   religii   innych
narodów.  W  innych  religiach Wschodu  biblijnego
węzeł  łączący  ludzi  z  bóstwem  był  konieczny,
wynikał  z natury rzeczy, a w ST był aktem  wolnej
woli  Boga  osobowego, gdyż opierał się na  fakcie
wyboru   niezasłużonego  i  opartego  jedynie   na
miłości.
Idea  wybraństwa Izraela jest związana ściśle  w
Księdze  Wyjścia z ideą przymierza. Jak wybraństwo
Izraela   żądało  odeń  jako  od  narodu  świętego
specjalnej   służby  Bogu,  tak  znów   przymierze
precyzowało tę służbę, zobowiązując Izraelitów  do
zachowania przykazań Bożych. Przez zachowanie tych
przykazań mogli Izraelici odwzajemnić się Bogu  za
wybraństwo   i   wybawienie   z   niewoli.   Celem
wybraństwa  Izraela  było przechowanie  monoteizmu
etycznego dla dobra całej ludzkości.
Księga  Wyjścia  wywarła wpływ  na  inne  księgi
biblijne.  Szczególnie często  nawiązuje  do  tego
dzieła   Księga  Izajasza,  przyrzekając  w   swej
pierwszej    części   (rozdz.   1-9    [->Iz 1,1])
wybawienie  Izraela  od grozy  Asyryjczyków,  a  w
części    drugiej    (rozdz. 40-55    [->Iz 40,1])
zapowiadając   bliskie   uwolnienie   z    niewoli
babilońskiej.   Również  podobnie   czyni   prorok
Jeremiasz,   zapowiadając  Izraelitom   powrót   z
Babilonu  do  Jerozolimy, gdzie utworzą  nowy  lud
Boży,   mający  nowe  przymierze,  które   zniesie
przymierze  stare  (Jr 31,31nn).  Bardzo   szeroko
wykorzystał Wj prorok Ezechiel w ostatniej  części
swej  księgi (rozdz. 40-48 [->Ez 40,1]). Nawiązują
do Wj różne Psalmy (66[65] [->Ps 66[65],1], 77[76]
[->Ps 77[76],1];  78[77]  [->Ps 78[77],1];  95[94]
[->Ps 95[94],1];    135[134]    [->Ps 135[134],1];
136[135]  [->Ps 136[135],1]) oraz Księga  Mądrości
(Mdr 11,2-19,22).  Już więc w  ST  zarysowuje  się
typologiczne znaczenie Księgi Wyjścia.  Wybawienie
z  Egiptu jest typem ery mesjańskiej, która będzie
jakimś  szczególniejszym zbliżeniem się  ludzi  do
Boga.  Cuda  dokonane  przy  pierwszym  wybawieniu
powtórzą się przy nowym, inaugurującym tę  erę,  z
tym   jednak,   że   to  nowe  wybawienie   będzie
wspanialsze (Iz 52,13).
Księgi  NT  kontynuują typologiczne  wyjaśnianie
Księgi  Wyjścia.  Św. Paweł w  cudownym  przejściu
przez Morze Czerwone widzi typ chrztu świętego,  w
mannie  i  wodzie wyprowadzonej  ze  skały  -  typ
Eucharystii  (1 Kor 10,2-4),  a  Chrystusa  nazywa
naszą   Paschą   (1 Kor 5,7).  Również   św.   Jan
Ewangelista  w  prawodawcy Mojżeszu dopatruje  się
typu   Chrystusa  (J 1,17;  J 3,14;   J 6,32).   W
Apokalipsie  zaś porównuje zwycięstwo wybranych  z
przejściem   Izraelitów   przez   Morze   Czerwone
(Ap 15,3).
@   Wstęp do Księgi Kapłańskiej
Księga  ta w Biblii hebrajskiej nie  ma  osobnej
nazwy  poza  początkowymi słowami Wajjikra',  była
bowiem    tylko   jedną   z   części    składowych
Pięcioksięgu. Greccy tłumacze w III w. przed  Chr.
nadali  jej  nazwę Leuitikon, tj. Księga  Lewicka,
dlatego    że   zawiera   ona   szereg   przepisów
dotyczących  kultu w świątyni, sprawowanego  przez
kapłanów  i  lewitów.  Ten tytuł  został  przejęty
przez  Wulgatę. W języku zaś polskim  przyjął  się
tytuł Księga Kapłańska.
Treść księgi ma charakter prawniczy. Zawiera ona
przepisy  liturgiczne:  o  ofiarach  (rozdz.   1-7
[->Kpł 1,1]),   o   wprowadzeniu    w    czynności
kapłańskie  Aarona  (rozdz. 8-10  [->Kpł 8,1]),  o
czystości  rytualnej (rozdz. 11-16  [->Kpł 11,1]),
ale  także  prawa regulujące życie moralne  (prawo
świętości: rozdz. 17-26 [->Kpł 17,1]). Rozdział 27
[->Kpł 27,1] stanowi dodatek i zawiera rodzaj taks
dla  tych,  którzy ślubowali Bogu oddanie  jakiejś
osoby  lub  rzeczy,  a chcieli zobowiązanie  swoje
uiścić  w  pieniądzach, a nie w naturze. Kpł  jest
wyrazem troski o wysoki poziom moralny ludu Bożego
i  o należyte sprawowanie kultu. Miała ona wielkie
znaczenie  dla  wychowania  ludu  izraelskiego   i
przepojenia go głęboką religijnością.
Księga  ta  zawdzięcza swe powstanie  środowisku
kapłańskiemu. Stanowi ona część dokumentu  zwanego
"Kodeksem  kapłańskim" (P),  który  jest  jedną  z
zasadniczych części składowych Pięcioksięgu. Treść
księgi  opiera  się  na bardzo dawnych  tradycjach
izraelskich,  sięgających swymi początkami  czasów
Mojżesza.   Tradycje  te  były  w   ciągu   wieków
stopniowo    uzupełniane   i   dostosowywane    do
zmieniających  się  warunków  życia.   W   obecnej
księdze  Kapłańskiej najstarszą częścią jest  tzw.
"Prawo  świętości"  (rozdz.  17-26).  Stanowi  ono
odrębną  całość. Kładzie ono szczególny nacisk  na
czystość   moralną   i   rytualną.   Wyrażają   to
lapidarnie słowa: Bądźcie świętymi, bo  Ja  jestem
święty,  Pan  Bóg wasz! (Kpł 19,2;  Kpł 20,7.8.26;
Kpł 21,6.8;  Kpł 15,23;  Kpł 22,9.16.32).   "Prawo
świętości"  zostało prawdopodobnie zredagowane  na
początku  VI w. przed Chr. Do tego prawa dołączono
potem cały szereg przepisów rytualnych dotyczących
ofiar,     świąt    i    czystości    (rozdz. 1-16
[->Kpł 1,1]). Połączenie tych przepisów z  "Prawem
świętości"    dokonało   się    podczas    niewoli
babilońskiej  lub  niedługo  po  niej.  Ostateczna
redakcja    Księgi   Kapłańskiej    jako    części
Pięcioksięgu nastąpiła nie później niż w  początku
V   wieku.  Kodeks  kapłański  stał  się  podstawą
reformy  Ezdrasza  i  Nehemiasza  w  połowie  tego
wieku.
Ideą   przewodnią   tej   księgi   jest   zasada
transcendencji    Bożej.    Bóg     jest     Panem
nieskończonego majestatu. Należy  Mu  się  od  nas
cześć  i  uwielbienie najgłębsze.  To  uwielbienie
znajduje  swój  wyraz  w czynnościach  sakralnych,
muszą   więc   one  być  spełniane  z   największą
dokładnością.   Kpł   mniej  mówi   o   pobożności
osobistej, natomiast kładzie szczególny nacisk  na
liturgię  i  na  czystość  rytualną.  Jednakże  na
podstawie  innych ksiąg ST wiadomo,  że  składanie
ofiar   u   Izraelitów  łączyło  się  z  głębokimi
przeżyciami   osobistymi  (por.  np.  1 Sm 1,3-28;
Ps 26[25],6nn; Ps 56[55],13; Ps 141[140],2).
Pozornie   sucha  i  drobiazgowa   Kpł   zawiera
aktualną  naukę:  wszystkie dziedziny  życia  ludu
Bożego pozostają pod wpływem religii. Ta księga ze
względu   na   swój   specjalny   charakter   jest
stosunkowo rzadko cytowana w NT. mamy z  niej  tam
następujące cytaty: Kpł 5,7 - Łk 2,24; Kpł 11,44 -
1 P 1,16; Kpł 12,8 - Łk 2,24; Kpł 18,5 - Łk 10,28;
Rz 10,5;  Ga 3,12; Kpł 19,18 - Mt 5,43;  Mt 19,19;
Mt 22,39;  Mk 12,31; Łk 10,27;  Rz 13,9;  Ga 5,14;
Jk 2,8; Kpł 26,11n - 2 Kor 6,16.
@   Wstęp do Księgi Liczb
Księga  liczb nosi w hebr. nazwę zaczerpniętą  z
najważniejszego  zwrotu pierwszego  swego  wiersza
bemidbar (na pustyni). LXX i Wlg natomiast  nadały
jej  nazwę  od dużej ilości liczb występujących  w
tekście   (Arithmoi,  Numeri).  Do  tych  tradycji
nawiązała nazwa polska.
Tematyka  księgi obejmuje obok szeregu  wydarzeń
okresu  wędrówki  na  pustyni także  szereg  praw.
Najczęściej jednak brak logicznego związku  między
nimi  a  biegiem wypadków dziejowych. Niewątpliwie
podejmuje   Lb   wątek   obu  poprzednich   części
Pięcioksięgu.  Izraelici  przebywają  na   pustyni
Synaj  (Lb 1,1-10,10)  i  wędrują  przez  pustynię
Kadesz    (Lb 10,11-22,1)   w    kierunku    Moabu
(Lb 22,2-36,13)    już   jako    naród    związany
przymierzem z Bogiem.
Struktura literacka jest tu znacznie trudniejsza
do  ustalenia  niż w poprzednich trzech  księgach.
Pozornie bezładne zestawienie materiału - to tylko
złudzenie,  zasugerowane  przez  teorię   czterech
źródeł  Pięcioksięgu (zob. Wstęp do Pięcioksięgu).
Redaktorzy  znali wprawdzie tradycję  kapłańską  w
różnych jej warstwach obok źródła jahwistycznego i
elohistycznego, opracowali je jednak  i  połączyli
dość  samodzielnie.  Pewne właściwości  literackie
opowiadań  (śmierć  Aarona, Miriam:  Lb rozdz. 20,
[->Lb 20,1]   i   zapowiedź   śmierci    Mojżesza:
Lb 27,12n)  wskazują na to, że druga część  księgi
miała  w ostatecznej redakcji stanowić zakończenie
zasadniczej   części  Pięcioksięgu.   Poszczególne
epizody  są  połączone  tematycznie  (np.  starsza
tradycja  o  buncie Abirama i Datana z  młodszą  o
buncie  Koracha  -  Lb rozdz. 16 [->Lb 16,1]).  Na
specjalną  uwagę  zasługuje  opowieść  o  Balaamie
(rozdz. 22-24      [->Lb 22,1]),       zdradzająca
pochodzenie z terenów granicznych między  Izraelem
a Moabem. Obecna forma tego urywku posiada zarówno
cechy charakterystyczne źródła J jak i E. Przepisy
prawne  czerpią  redaktorzy  przede  wszystkim  ze
źródeł  kapłańskich,  niekiedy  przekazują   także
urywki    starych   zbiorów   (np.    Lb rozdz. 16
[->Lb 16,1]).
Powyższe  dane  zdają się wskazywać  na  to,  że
dzisiejsza  redakcja księgi należy  do  ostatniego
etapu  rozwoju tradycji kapłańskiej. Odpowiada  on
okresowi    Ezdrasza,   kiedy    całość    kodeksu
kapłańskiego  wraz  z  dodatkami  (np.  Lb 9,6-13)
została  uznana  za oficjalne prawo  państwowe.  O
prehistorii starszych tradycji - zob. Wstęp ogólny
do Pięcioksięgu.
Teologiczne   znaczenie   księgi    polega    na
przedstawieniu konsolidacji dwunastu pokoleń wokół
przybytku  Jahwe i jego kultu w świetle  idealnego
okresu  wędrówki po pustyni. Hierarchia  kapłańska
obejmuje     obok    potomków     Aarona     także
podporządkowanych  im  lewitów,  którzy  należą  w
specjalny  sposób  do  Jahwe,  jako  żywa   ofiara
pierwocin  (Lb 3,12-13.40-50).  Nadto   Lb   snuje
szereg  przykładów niewierności Izraela  w  czasie
wędrówki  oraz  buntów przeciw ustanowionym  przez
Boga przywódcom. Winnych spotyka kara (Lb 12,12nn;
Lb 25,5), nie oszczędzająca nawet potomków Lewiego
(Lb 16,21.35). W pewnym sensie dosięga  ona  nawet
Mojżesza    i    Aarona,   którzy   za    chwilowe
nieposłuszeństwo   zostaną   wyłączeni   z   grona
bezpośrednich     zdobywców    Ziemi     Obiecanej
(Lb 20,12.24), mimo że posiadali moc  przebłagania
Boga  (Lb 14,11nn; Lb 17,11nn).  Postać  Mojżesza,
wodza  i  prawodawcy, zajmuje  w  księdze  miejsce
centralne.       Siedemdziesięciu      "starszych"
uczestniczy    w    darze   Ducha  przysługującego
Mojżeszowi.  Echa  opisów Lb znajdujemy  w  ST:  w
Ps 78[77]       [->Ps 78[77],1];       Ps 106[105]
[->Ps 106[105],1];  Mdr 18,20-25;   Syr rozdz. 45n
[->Syr 45,1].  Prawdopodobnym akcentem  mesjańskim
księgi  są  przepowiednie  Balaama  (Lb 24,7.17n),
które  pod  prastarym symbolem królewskim  gwiazdy
(zob.  komentarz)  wskazują na  przyszłego  władcę
świata.  Wąż  miedziany opisany w  Lb 21,4-9  jest
typem   ukrzyżowanego  Zbawcy  (J 3,14n;   J 8,28;
J 12,32),   a   manna  (Lb 11,7)   -   Eucharystii
(J 6,31).  Nadto  NT  mówi  o  postaci  Balaama  w
2 P 2,15;  Jud 0,11; Ap 2,14, nawiązuje do  opisów
Lb  w  Hbr 3,2-5; Hbr 3,7-4,3; Hbr 7,5;  Hbr 9,13.
Dosłowne  zaś cytaty zachodzą: Lb 16,5  w  Tm 2,19
oraz Lb 30,3 w Mt 5,33.
@   Wstęp do Księgi Powtórzonego Prawa
Nazwa    "Powtórzone   Prawo"    (Deuteronomium)
zachodzi  dopiero  w  LXX  i  Wulgacie,  w  Biblii
hebrajskiej   stanowi   ją   pierwszy   rzeczownik
początkowego zdania księgi: Haddebarim. Księga  ta
różni  się  od poprzednich tym, że jest jednolita,
podobnie  jak  Kapłańska,  choć  różna   od   niej
odmiennym sposobem podawania praw. Góruje  tu  ton
pouczający,   kaznodziejski,  widoczny   nawet   w
sposobie  ujęcia przepisów prawnych.  Z  Mojżeszem
łączy ją tradycja ustna, podawana przez pokolenia,
przechowywana przez kapłanów lewickich w północnym
państwie Izraela.
Krytyka   literacka  odróżnia  tutaj   rozdziały
środkowe  12-26 [->Pwt 12,1] od reszty  księgi.  Z
nimi  łączy się organicznie wprowadzenie  do  nich
podane    w    rozdz. 5-11    [->Pwt 5,1]     oraz
błogosławieństwa  i  przekleństwa  w  rozdz. 27-28
[->Pwt 27,1]. Ostatnie rozdziały zostały wprawdzie
później  dodane,  pochodzą jednak  z  dawniejszych
czasów,   jak   np.   poematy  w   Pwt   rozdz. 32
[->Pwt 32,1]  i  33 [->Pwt 33,1], na  co  wskazuje
język  i styl. Podobnie dawno powtarzane w  kulcie
musiały być rozdz. 29-30 [->Pwt 29,1]. Pwt  rozdz.
31   [->Pwt 31,1]  i  34  [->Pwt 34,1]  są   także
pochodzenia   późniejszego  jako  wynik   redakcji
księgi.   Trudniejsza  sprawa  jest  z  pierwszymi
rozdziałami  księgi.  Ogólnie  się  przyjmuje,  że
rozdz. 1-3 [->Pwt 1,1] pochodzą z czasów ostatnich
królów   judzkich,  z  VII  wieku,  a   rozdz.   4
[->Pwt 4,1] powstał w czasie niewoli babilońskiej,
w  VI  w.  przed  Chr. Ostatnio  zauważono  w  tej
księdze schemat odnowienia przymierza, jaki  znamy
jeszcze    ze   źródeł   chetyckich:   rozdz. 5-11
[->Pwt 5,1]  -  wstęp  historyczny  i   pouczenie,
rozdz.  12-26  [->Pwt 12,1] - nakazy prawne;  przy
tym   26   [->Pwt 26,1],  16-19   [->Pwt 16,1]   -
sformułowanie  zawarcia  przymierza;  rozdz.   27n
[->Pwt 27,1] - błogosławieństwa i przekleństwa. To
stanowi   pierwotny  trzon  księgi.   Jak   widać,
sytuacja,  w  której  powstała  księga,   wskazuje
wyraźnie   na  odnowienie  przymierza  w   miejscu
świętym, w tym przypadku w Sychem (por. Joz  23-24
[->Joz 23,1]). Lewici przygotowywali naród do tego
aktu religijnego i wyjaśniali prawo ludowi. W VIII
w.  przed Chr., za czasów króla Jeroboama II  mógł
powstać  prototyp  dzisiejszej księgi  mającej  na
celu zmodernizowanie dawnego prawa, zanotowanego w
Wj    19-24   [->Wj 19,1].   Styl   i   porównanie
poszczególnych przepisów wyraźnie na to  wskazują.
Po upadku północnego państwa w roku 722 przed Chr.
wierni  przenieśli tę księgę do Jerozolimy,  gdzie
została  umieszczona  w świątyni.  Pierwsze  swoje
zredagowanie   zawdzięcza  królowi   Ezechiaszowi,
troszczącemu się o moralne odnowienie Izraela.  Ta
jednak  pierwsza redakcja zawierała  tylko  rozdz.
5-28  [->Pwt 5,1]. W tym stanie  też  znaleźli  ją
kapłani  za  czasów  króla  Jozjasza.  Ostatecznej
redakcji   dokonano  dopiero  w   czasie   niewoli
babilońskiej. Stąd nic dziwnego, że niektóre dawne
wyrażenia   zostały   zmodernizowane   jeszcze   w
późniejszych kołach prorockich, których ślad łatwo
zauważyć  na  kartach  naszej  księgi.  Zachowanie
jednolitego,   odrębnego   stylu    nie    pozwala
dokładniej   odróżnić   części   pierwotnych    od
późniejszych.
Nauka  teologiczna Pwt odnosi się do  przymierza
zawartego przez Boga z ludem izraelskim,  wybranym
przez  Boga.  Wybór  ten jest dowodem  miłości  ze
strony Boga, który chce mieć Izraela za szczególną
własność     (segulla[h]:    Pwt 7,6;    Pwt 14,2;
Pwt 26,18) w odróżnieniu od innych narodów świata,
które  przecież też należą do Niego, jako  Stwórcy
nieba  i ziemi (Pwt 4,19; Pwt 32,8). Podobne słowo
w  tym  samym znaczeniu spotyka się w  tekstach  z
Mari  nad  Eufratem. Wybierając  Izraela  Bóg  był
suwerennie wolny: nie skłaniały Go do wyboru żadne
przymioty   rozumu   czy   woli   ludu   wybranego
(Pwt 9,5n; Pwt 7,7n). Wyprowadzenie z Egiptu  jest
nadto  wykupem  niewolnika od jego dotychczasowego
pana, przy czym nie ma tu mowy o zapłacie, co jest
podstawą    późniejszego   pojęcia    "wykup"    i
"odkupienie"  użytego przez Iz i  świętego  Pawła.
Posłuszeństwo,  które  lud  wybrany   winien   był
swojemu dotychczasowemu władcy ziemskiemu,  należy
się   obecnie   nowemu  Panu  -   Bogu.   Zawarcie
przymierza   na   górze  Choreb   (= Synaj)   jest
następstwem poprzednich czynów Boga, który obecnie
wyraża swoją wolę w Dekalogu. Tak przekazana  wola
Boża zostanie później jeszcze wyjaśniona na polach
Moabu    (rozdz. 5   [->Pwt 5,1]),    w    prawach
apodyktycznych,  kazuistycznych,   warunkowych   i
rozporządzeniach  kultowych,  zawartych  w  części
centralnej  księgi.  Rozdz. 5-11  zawierają  nakaz
miłowania    Boga   ponad   wszystko    (zwłaszcza
Pwt 6,5.13-15).  To przykazanie  przeszło  do  NT,
gdzie   stało   się   kamieniem  węgielnym   całej
moralności.  Nie  chodzi tu  o  miłość  uczuciową,
wprost  przeciwnie, wszystko przemawia za miłością
efektywną,  przejawiającą się w  wiernym  służeniu
Bogu,  zachowaniu przykazań, jednym słowem w  tym,
co  mędrcy  nazywali "bojaźnią Bożą".  To  pojęcie
miłości  posiada swoje źródło też  w  Mezopotamii,
gdzie   wyraża  cały  stosunek  wasala  do   swego
seniora. Izraelita jednak miał się odnosić do Boga
jak syn do ojca.
Stosunek do wyznawców tej samej religii ujmowany
jest jako stosunek brata do brata, z czego wywodzi
się pojęcie miłości braterskiej. Nawet król uznany
był  za  współbrata (Pwt 17,15.20),  aby  się  nie
wynosił  ponad  innych  członków  ludu  wybranego.
Specjalnej    troski   wymagał    brat    zubożały
(Pwt 15,7).  Dowodem  miłości  bratniej  była  też
wspólna  ofiara, w której miał prawo  uczestniczyć
każdy członek ludu wybranego. Po niej odbywała się
wspólna uczta ofiarna. Tak pojęta miłość braterska
przeszła   do  NT  i  była  mocno  podkreślana   w
pierwotnym  Kościele w Jerozolimie. Wielkim  darem
Bożym  jest "ziemia". Człowiek ma na niej  zażywać
spokoju   i  bezpieczeństwa,  a  przede  wszystkim
odznaczać  się szczególną łącznością z Bogiem,  co
miało  być  przygotowaniem do  życia  z  Bogiem  w
królestwie Bożym.
Aktualizowanie nakazów Mojżeszowych dokonało się
w   czasie  kilkakrotnego  odnawiania  przymierza.
Można je uważać za uobecnienie dawnych wypadków na
skutek  bliskości tego samego Boga, który zawierał
przymierze z ludem wybranym. Spotykamy  tu  częste
określenie  "dzisiaj", powtarzające  się,  ilekroć
ktoś łączy się z Bogiem i do Niego się zwraca.
W   historii  zbawienia  Pwt  zajmuje   doniosłe
miejsce. Ujmuje bowiem całość obowiązków człowieka
w  stosunku  do  Boga i bliźniego,  jasno  wykłada
terminy: przymierza, ludu Bożego, miłości  Boga  i
brata,  służenia  Bogu i chodzenia  Jego  drogami.
Pojęcie sprawiedliwości Bożej karzącej za grzechy,
ale  litującej  się wyraża rozdz. 32 [->Pwt 32,1],
co było podstawą nauki proroków i NT.
Sformułowane  w Pwt przykazania i  prawa  odezwą
się echem w NT: przykazanie miłości (Pwt 6,5) jest
przedmiotem mów polemicznych (Mt 22,37; Mk 12,29n;
Łk 10,27); słowa Boże z Pwt 8,3; Pwt 6,16 zachodzą
w  dialogu  kuszenia (Mt 4,4.7; Łk 4,4.12),  nadto
inne prawa w Mt 5,31; Mt 18,16. Na klasyczny tekst
o   proroku  (Pwt 18,15.19)  powoła  się  kerygmat
apostolski  (Dz 3,22n; Dz 7,37). Św. Paweł  cytuje
poszczególne  przepisy w 2 Kor 13,1; Ga 3,13;  zaś
Hbr 12,21.29 nawiązuje do opowiadania zdarzeń  pod
Synajem.