200 AFORYZM – zwięzłe i błyskotliwe, często zawierające paradoks, sformułowanie pewnej prawdy o charakterze filozoficznym czy moralnym, np. Pierwszym warunkiem nieśmiertelności jest śmierć; Negacja jest elementem pozytywnym całości; Proteza duszy musi być niewidzialna. (S.J. Lec: Myśli nieuczesane, Kraków 1974). AKAPIT – fragment tekstu zawierający pewną całość myślową, wyodrębniony za pomocą wcięcia (pierwszy wiersz nowego us– tępu rozpoczynany jest w odległości kilku znaków od margine– su); wcięcie w tekście oddzielające kolejny fragment. AKCENT – wyróżnienie pewnego fragmentu ciągu wypowiedze– niowego poprzez nadanie mu określonej cechy. Wyróżniamy ak– cent wyrazowy (wyróżnienie sylaby w wyrazie poprzez zmianę intensywności wymówienia, tonu, czasu trwania) i zdaniowy (wyróżnienie wyrazu w zdaniu poprzez dodatkowe zwiększenie intensywności wymówienia sylaby akcentowanej). Akcent zda– niowy pozwala nam wyodrębnić najistotniejszy element treści. Akcent wyrazowy umożliwia liczenie jednostek i odgraniczenie ich od siebie, a więc dzięki niemu potrafimy ustalić, ile wyrazów na pewno znajduje się w danym tekście (może być ich więcej, gdyż niektóre nie mają własnego akcentu), a w językach z ak– centem stałym także określić granice wyrazów. Akcent polski jest akcentem stałym, paroksytonicznym, dynamicznym. AKT MOWY – podstawowa jednostka komunikacji językowej, obejmująca język jako strukturę, mówienie (proces) i tekst (wy– twór). Zaistnienie aktu mowy jest możliwe dzięki świadomej intencji nadawcy. Akt mowy wywiera określony wpływ na od– biorcę (zostaje on np. przekonany o czymś, poproszony o coś czy przed czymś ostrzeżony). Aby zaistniał akt mowy, muszą być spełnione określone warunki (nadawca przekazuje odbiorcy komunikat z określoną intencją, wykorzystując określony kanał komunikacyjny w celu nawiązania kontaktu; nie ma zakłóceń; nadawca i odbiorca znają ten sam kod i w zbliżony sposób inter– pretują otaczającą ich rzeczywistość). Na akt mowy składają się następujące czynności: kodowanie komunikatu przez nadaw– cę, przekazywanie go kanałem komunikacyjnym i dekodowanie przez odbiorcę. AKTUALNY PODZIAŁ ZDANIA – podział zdania na człon zawiera– jący informację znaną, wynikającą z kontekstu (temat, inaczej datum, to, co jest dane) i człon zawierający informację nową, będącą rozwinięciem i uzupełnieniem poprzedniej (remat, ina– czej novum, to, co jest nowe). Temat najczęściej poprzedza re– mat, np. w zdaniu Piotr przyszedł. Tematem jest Piotr, a rema– tem – przyszedł (informacja o tym, co zrobił Piotr, jest nowa i is– totna). Jeśli jednak na słowo Piotr padnie w tym zdaniu akcent logiczny, ten człon będzie rematem (w tym przypadku istotne jest, kto przyszedł: Piotr przyszedł., a nie, co zrobił Piotr). ALEGORIA – motyw, który ma dwa znaczenia, dosłowne (konkre– tne) i alegoryczne (abstrakcyjne), połączone z nim na zasadzie konwencji, np. sowa jest alegorią mądrości, lis – sprytu, osioł – uporu. ALGORYTM – przepis na rozwiązanie danego zadania w postaci kolejnych kroków, na które składają się proste czynności; okre– śla precyzyjnie następstwo działań oraz zasady przejścia od je– dnego działania do drugiego. ALITERACJA – odmiana instrumentacji głoskowej; powtórzenie tych samych głosek na początku kilku wyrazów sąsiadujących w wersie lub zdaniu. ALTERNACJA – zob. OBOCZNOŚĆ FONETYCZNA ALUZJA LITERACKA – chwyt stylistyczny polegający na nawią– zaniu do pewnego motywu literackiego, na przykład przywołanie motywu złotego rogu z Wesela w Rocie M. Konopnickiej czy mo– tywów z Hamleta w III akcie Wyzwolenia S. Wyspiańskiego. AMFIBRACH – stopa składająca się z trzech sylab; nacechowa– na (długa lub akcentowana) jest sylaba środkowa. ANAFORA – powtórzenie danego elementu na początku kolej– nych wersów, zdań, strof. ANAKOLUT – konstrukcja składniowa niezgodna z normą ję– zykową na skutek naruszenia reguł łączliwości syntaktycznej wyrazów (Albo mi się to uda, a jeśli nie – pogodzę się z losem). ANALIZA FLEKSYJNA – analiza struktury wyrazu odmiennego polegająca na oddzieleniu końcówki od tematu fleksyjnego, wskazaniu wymian fonetycznych w temacie i różnych postaci tematu oraz określeniu wartości kategorii gramatycznych. ANALIZA SŁOWOTWÓRCZA – analiza struktury wyrazu podziel– nego słowotwórczo polegająca na oddzieleniu tematu słowotwór– czego od formantu, określeniu typu tematu, funkcji formantu i kategorii słowotwórczej. Wymaga to sformułowania parafrazy słowotwórczej. ANALIZA SKŁADNIOWA – analiza struktury zdania pojedynczego lub złożonego oraz wypowiedzenia wielokrotnie złożonego. Ana– liza struktury zdania pojedynczego polega na wskazaniu posz– czególnych części mowy i określeniu relacji między nimi, a tak– że sprecyzowaniu, jak są wyrażone, oraz wymienieniu i nazwa– niu różnych zespołów składniowych. Zależności między elemen– tami zdania pojedynczego przedstawia się w postaci wykresu; za pomocą strzałek oddaje się relacje między wyrazem okreś– lanym i określającym (ostrze strzałki skierowane jest ku wyra– zowi określanemu). Analiza zdania złożonego z dwóch składni– ków polega na stwierdzeniu, czy jest ono złożone współrzędnie, czy podrzędnie (przy zdaniach złożonych podrzędnie – także na wskazaniu zdania nadrzędnego), na określeniu typu połączenia składników i nazwaniu danego typu zdania. Analiza wypowiedzeń wielokrotnie złożonych polega na wyodrębnieniu i nazwaniu skła– dników i określeniu relacji między nimi oraz przedstawieniu ich w postaci wykresu (poziome kreski i linie faliste reprezentują składniki, pionowe – relacje między nimi). ANAPEST – stopa składająca się z trzech sylab; nacechowana (długa lub akcentowana) jest sylaba ostatnia. ANIMIZACJA – odmiana metafory polegająca na nadawaniu przedmiotom martwym czy zjawiskom przyrody cech istot ży– wych (zegar chodzi, wiatr wyje ). ANTONIMIA – zjawisko polegające na przeciwstawności zna– czeń wyrazów; warunkiem zaistnienia tej przeciwstawności jest występowanie stadium pośredniego natężenia danej cechy (np. wysoki – średniego wzrostu – niski; antonimem wyrazu wysoki jest niski, a nie niewysoki, który znaczy 'niski lub śre– dniego wzrostu'). ANTYTEZA – zestawienie dwóch struktur składniowych (na ogół zdań) o podobnej budowie i przeciwstawnej treści (co podkreś– lone zostaje dzięki obecności antonimów), szereg antytez wys– tępuje na przykład w sonecie J.A. Morsztyna Do trupa. APOSTROFA – bezpośredni zwrot do osoby, upersonifikowanej idei, bóstwa, mający postać rzeczownika w wołaczu (Królu! Ojczyzno! Zeusie! ). ARCHAIZACJA – patrz STYLIZACJA ARCHAIZUJĄCA ARCHAIZM – dowolny element języka, który wyszedł z użycia (gramatyczny lub leksykalny): sposób wymowy (kozieł), odmia– ny (na niebiesiech), wyraz (białogłowa) lub jego znaczenie (jago– dy 'policzki'), związek frazeologiczny (nosić modlitwę) czy kon– strukcja składniowa (Bogiem sławiena). Archaizmy wykorzys– tuje się w archaizacji (stylizacji archaicznej). W biernym zaso– bie słownikowym występują przestarzałe odpowiedniki współ– czesnych wyrazów (harmata, jenerał); historyzmy (hajduk, kolu– bryna); elementy stałych związków frazeologicznych (oddać coś z nawiązką). Usunięte z systemu zostały natomiast wyrazy będące archaizmami rzeczowymi (dyby) i słownikowymi (biało– głowa); są to archaizmy leksykalne. Możliwe jest też, że archa– iczne jest znaczenie danego wyrazu (archaizm semantyczny: zasługi – 'zapłata'). Niektóre wyrazy traktuje się jako przestarza– łe, a nie archaiczne (kajet 'zeszyt'). ARCHAIZM LEKSYKALNY – wyraz, który został usunięty z syste– mu jako jednostka leksykalna, nie jest używany. Jego desygnat albo nie istnieje, albo zmienił nazwę. Niektóre archaizmy leksy– kalne należą do biernego zasobu słownictwa Polaków, najczęś– ciej są to historyzmy. ARCHAIZM PODHALAŃSKI – archaiczna miękka wymowa daw– nych grup szi, żi, czi (po mazurzeniu si, zi, ci) oraz rzi (w polsz– czyźnie ogólnej grupy te wymawia się twardo, sz, ż, cz i rz uleg– ły bowiem stwardnieniu, depalatalizacji; na Podhalu zachował się stan archaiczny). Wymowa si, zi, ci (nie śi, źi,ći!) rozszerzyła się także na połączenia sy, zy, cy; tak więc na Podhalu nie roz– różnia się szeregów szumiącego i syczącego, mają one taką samą wymowę jako półmiękkie s', z', c'. ARCHAIZM RZECZOWY – wyraz, który wyszedł z użycia wraz ze swoim desygnatem. ARCHAIZM SEMANTYCZNY – funkcjonujący nadal w systemie wyraz, którego pewne znaczenie – na skutek kolejnych zmian – stało się archaiczne, współcześnie odnoszący się do innego pojęcia (zasługi – 'zapłata', jagody – 'policzki', miesiąc – 'księżyc', prawica – 'prawa ręka'). ARCHAIZM SŁOWNIKOWY – wyraz, który wyszedł z użycia mimo istnienia desygnatu, który zyskuje nowe określenie. ASONANS – rym przybliżony polegający na tożsamości samo– głosek. ASPEKT – kategoria gramatyczna czasownika; jest to kategoria selektywna (czasowniki nie odmieniają się przez aspekt). Aspekt umożliwia odróżnienie czynności zakończonej (czasowniki doko– nane) od trwającej (niedokonane). Czasowniki dokonane i nie– dokonane mają różny zasób form fleksyjnych. ASYNCHRONICZNA PALATALNOŚĆ SPÓŁGŁOSEK WARGOWYCH – charakterystyczna dla dialektów północnego Mazowsza wymowa spółgłosek wargowych miękkich (p', b', m'). Segment palatalny wyodrębnia się w postaci dźwięku j albo miękkiej spółgłoski środ– kowojęzykowej; ostatecznym efektem tego procesu fonetycz– nego jest redukcja spółgłoski wargowej (b'a[#]y, p'es, m'asto > bja[#]y, pjes, mjasto > bz'a[#]y, ps'es, mn'asto > z'a[#]y, s'es, n'asto).