Skrzynka porad Mobiusa Znów uzbieraîo sië trochë pytaï. Przeto tradycyjnie juû na niektóre odpowiem zbiorowo, a inne zostanâ nieco zmienione i rozszerzone tak, aby zadowoliê wiëkszâ liczbë osób. Pyt. 1. Program Sonix ma podobno moûliwoôê wspóîpracy z MIDI -- jak to uruchomiê? Odp. Program ten jest bardzo ubogi, jeôli chodzi o MIDI, dlatego nie warto w ogóle sië nim zajmowaê. Pyt. 2. Co to jest format DUMP? Odp. Dump oznacza wysyîanie. IFF-DUMP miaî to byê format, w którym byîyby kodowane sample MOBIUS SOUNDS w formacie wiëcej niû 8-bitów, w formie gotowej do przesîania do instrumentów elektronicznych, pracujâcych na zasadzie samplera. Ze wzglëdu na maîe zainteresowanie, prace nad tym formatem zostaîy przerwane. Pyt. 3. Czy moûna kupiê oprogramowanie podobne do pakietu Clarity 16 dla samplera 8-bitowego (moûe samo oprogramowanie Clarity 16)? Odp. Jest wiele dobrego oprogramowania samplerowego dla Amigi, majâcego swojâ klasë (choê ja zawsze jestem niezadowolony), ale... jest to doôê kosztowne. Po pierwsze wszystkie karty 12- czy 16-bitowe majâ swój osobny software, nie najgorszej klasy. Niestety, z oczywistych powodów kosztuje to wszystko majâtek. Z kolei programy tanie, takie jak Protracker, sâ doôê amatorskie i nie wszystkich mogâ zadowoliê. Wydaje mi sië, ûe chciaîby Pan nabyê coô poôredniego: program tani, ale zarazem doôê dobry. No coû, w zasadzie czegoô takiego nie ma, chociaû... Ostatnio sam wziâîem sië za programowanie i byê moûe nareszcie powstanie COÔ, a na razie proszë uzbroiê sië w cierpliwoôê. Ostatnio zapoznaîem sië z bardzo ciekawym programikiem, majâcym budowë okienkowâ i w wersji zbliûonej ksztaîtem do Clarity-16, a przy tym komponujâcym jednoczeônie muzykë tak jak Protracker. Co prawda dziaîa na dúwiëkach 8-bitowych, niemniej jego moûliwoôci sâ doôê interesujâce. Na temat tego programu juû niedîugo bëdzie odrëbny artykuî. Pyt. 4. Jak moûna, np. w programie Music-X, przerwaê odgrywanie sampla w momencie puszczenia klawisza syntezatora? Odp. Pradwopodobnie dysponuje Pan pirackâ (uszkodzonâ) wersjâ programu, poniewaû w oryginale po puszczeniu klawisza syntezatora dúwiëk sampla normalnie sië wycisza i wyîâcza. Pyt. 5. Czyli rozprawka na ogólne tematy MIDI od bardzo konkretnego Czytelnika, (adres do wiadomoôci redakcji), o którym, na podstawie tego, co napisaî, moûna sâdziê, ûe teû jest maniakiem muzyki: Rzeczywiôcie promujë (przypadkowo) program Music-X po prostu dlatego, ûe znam go nieomal perfekcyjnie. Drugim powodem jest to, ûe subiektywnie rzecz biorâc uwaûam program Bars & Pipes, za, chociaû doôê mocny, to jednak maîo wygodny w uûyciu (do czego mam prawo, jako ûe jestem tylko czîowiekiem, ale proszë sië tym nie sugerowaê). Tak wiëc kiedyô po róûnych próbach z Music-X, Bars & Pipes, róûnymi sekwencerami programowymi KCS, czy nawet przerobionym z Atari ongiô niezîym programem Pro 24, wybraîem wîaônie Music-X. Ponadto na poczâtku jego dobrâ stronâ byîo to, ûe chodziî w minimalnej konfiguracji (nawet na A500 z 512 K). W momencie pojawienia sië innych sekwencerowych programów trochë sië zestarzaî, to prawda..., ale tylko do momentu, gdy wyszîa nowa rewelacyjna wersja MX -- 2.0. W jednym muszë przyznaê Czytelnikowi racjë: program typu Bars & Pipes miaî wtedy mocnâ rzecz, a mianowicie moûliwoôê pracy z kilkuwyjôciowym interfejsem adresowym MIDI SMP 24, który dziëki temu umoûliwiaî zwiëkszenie liczby kanaîów MIDI z 16 do 36, a póúniej do 80. Ale w tej chwili program MX 2.0 moûe adresowaê do 128 kanaîów MIDI, przez wewnëtrzne, zewnëtrzne -------------------?---------------doîâczalne dodatkowe porty szeregowe lub specjalne urzâdzenia (np. ONE STOP MUSIC SHOP). I tu maîa uwaga. Korzystanie z wiëcej niû 16 kanaîów ma racjë bytu tylko na szybszych maszynach, w rodzaju A1200 czy A3000. Nie ma sensu kupowanie rozdzielacza do A500, poniewaû system wtedy totalnie sië zatka. Zresztâ i tak niektóre z urzâdzeï do tanich nie naleûâ. Natomiast puszczenie sobie muzyki wielokanaîowej przez taki interfejs na szybkiej maszynie to jest coô, co stanowczo polecam. Komfort doôwiadczany przy tym jest jak przejôcie z dyskietek na twardy dysk, tak ûe wrëcz z obrzydzeniem patrzy sië potem, na "zwykîy MIDI", wetkniëty do serial port. Napisaîem "z obrzydzeniem", poniewaû sam mam nadal poczciwâ A500, co prawda doôê rozbudowanâ, niemniej mam zamiar kupiê sobie coô lepszego. Dlatego wîaônie niedawno bawiîem sië takim zestawem u znajomego, majâcego A2000 z kartâ turbo, na którym zapuôciliômy mój MX. I trzeba przyznaê jedno: robi wraûenie. Nie trzeba juû "oszczëdzaê kanaîów" i przeîâczaê ciâgle banków i brzmieï w instrumentach. Ale moûe warto wspomnieê o samych interfejsach. Otóû istnieje kilka ich rodzajów, ale podstawowâ zaletâ ich dziaîania jest to, ûe sâ czëôciowo lub caîkowicie pozbawione wad charakterystycznych dla portu szeregowego. Czëôciowo, poniewaû moûna sobie dokupiê np. dodatkowâ kartë z zewnëtrznym drugim portem szeregowym, przez co bëdziemy mieli jakby dwa niezaleûnie adresowane porty MIDI. Drugim, znacznie lepszym rozwiâzaniem i szczególnie polecanym (ale, niestety, duûo droûszym) jest jednak specjalny interfejs w peîni korzystajâcy z szybkoôci komputera. Taki interfejs ma kilka niezaleûnie adresowalnych portów MIDI, co umoûliwia przesyîanie informacji od 32 (w wersji podstawowej) aû do 128 kanaîów (w wersji rozbudowanej). Oprócz samego programu interfejsy takie sâ do zdobycia u producenta lub w innych firmach zagranicznych, majâcych duûy wybór róûych akcesoriów, np.: EMERALD CREATIVE TECHNOLOGY Rapid House, 54 Wandle Bank London SW19 1DW Wielka Brytania tel: 0181-715 8866 przykîadowe ceny (niektóre szokujâce) ONE STOP MUSIC SHOP 479,99 funtów(!). AURA (48 kanaîów MIDI) 79,95 funta sam MUSIC-X V2 74,95 funta moûna tam nabyê takûe Bars & Pipes Pro v2.5 i dodatki do niego. Np. sam Bars & Pipes: 199,95 funta. Proszë zwróciê uwagë na cenë 75 funtów za MX v2. Jest to dziwnie maîo w porównaniu do 149 funtów za ten sam program u innych dystrybutorów. A zahaczajâc o list: wszystkie interfejsy pracujâ jako multipleksery/demultipleksery, poniewaû inaczej do adresowania 128 kanaîów potrzeba by byîo szyny danych o szerokoôci co najmniej stu trzydziestu paru bitów. Jednakûe korzysta to z bardzo szybkich protokoîów przesyîania (tak jak w parallel port), a dopiero póúniej zwalnia do przepisowych 31250 bitów na sekundë na wyjôciu kaûdego z 8 wyjôê MIDI. Oczywiôcie naleûy wziâê pod uwagë niewielkie ograniczenie programu Music-X, polegajâce na tym, ûe jest on w stanie jednoczeônie odtworzyê tylko 20 ôladów real time, przy 255 swobodnie dostëpnych, niemniej nie wystëpuje tu problem, bo ôcieûki moûna wszakûe miksowaê ze sobâ. Innâ rzeczâ, na jakâ warto zwróciê uwagë, jest to, ûe poszczególne instrumenty muszâ byê w ramach jednego wyjôcia MIDI (jednego z kilku) zgrupowane w jednym kanale (patrz rys. 1.). Poza tym program jest znakomity i mam nadziejë, ûe juû niedîugo i ja stanë sië posiadaczem A3000 co najmniej z MIDI x 4. Niebawem opiszë nowoôci, zawarte w wersji 2.0 programu Music-X. Na marginesie: juû dawno sië pojawiî, choê jest maîo znany, tzw. Standard MIDI 2, w którym przesyîanie danych odbywa sië o wiele szybciej niû przy 31 KB/sek. Pyt. 6. Czy na CD-ROM/CD moûna spotkaê próbki stworzone za pomocâ "sztucznej gîowy"? Odp. Takie nagrania sîyszaîem swego czasu w pewnej pracowni dúwiëku na uczelni. Na CD-ROM jako sample: 0% szans. Na CD muzycznych: kiedyô sporo sië naszukaîem, wôród nagraï, ale sprzedawcy tylko wzruszali ramionami i patrzyli na mnie, jak na wariata: "co za dziwny facet, zamiast zachwycaê sië najnowszâ pîytâ zespoîu Hej, szuka jakiejô gîowy". W moich poszukiwaniach znalazîem tylko pîytë japoïskiego elektronika muzyki: Issao Tomity, ale nagranâ nieco innâ metodâ, a mianowicie: QS (Quadrosonic System) -- jest teû odmiana amerykaïska: SQ. Umoûliwia ona, oprócz sygnaîu stereo, kodowanie, a póúniej wydzielenie dwóch dodatkowych kanaîów dekodowanych w specjalnym dekoderze i zasilajâcych dwie dodatkowe kolumny maîej mocy, umieszczone z tyîu za sîuchaczem. Te dodatkowe informacje sâ zakodowane za pomocâ róûnicy faz i amplitud. Otóû szczególnie utkwiî mi w pamiëci utworek z tej pîyty, w którym na koïcu toczy sië moneta. Moneta ta, zanim przestanie sië krëciê, "chodzi naokoîo sîuchacza". Sâ teû inne utwory, ale nie pamiëtam tytuîu tej pîyty. Na pocieszenie mogë powiedzieê, ûe w tym systemie moûna spotkaê na rynku wiëcej pîyt (zwîaszcza czarnych -- winylowych), a wiëc trzeba trochë pogmeraê. Natomiast z otrzymywaniem efektów wokóîprzestrzennych w sîuchawkach jest tak samo, jak z prawdziwâ kwadrofoniâ: z jakichô powodów system w praktyce prawie nigdy nie zostaî zrealizowany (prócz nagraï eksperymentalnych). Ja ze swej strony mogë powiedzieê jedno. Jeûeli moja pierwsza pîyta w koïcu wyjdzie, to nastëpnâ juû spróbujë nagraê czëôciowo tâ metodâ, zwîaszcza ûe ostatnio w swoich eksperymentach uzyskujë ciekawe wyniki z pewnym algorytmem obliczeniowym, dotyczâcym wîaônie modelowania przestrzeni wokóî gîowy. Pyt. 7. Czy moûliwe jest zgranie muzyki z Amigi z muzykâ z keyboardu na jednej kasecie. Proszë o rady i wskazówki. Îukasz Nowak, Jawor. Odp. Podejrzewam, ûe w tym pytaniu kryjâ sië dwa podpytanka: z jednej strony nakîadanie dúwiëków na siebie (miksowanie), a z drugiej synchronizacja miëdzy samplami a MIDI. Najpierw moûe druga sprawa, która teû nie jest jednoznaczna. Z jednej strony programy, które nastawione sâ gîównie na MIDI, a z drugiej, jak sië domyôlam, trackery. Programy MIDI, takie jak Music-X czy Bars & Pipes, rozwiâzujâ sprawë od rëki, bo jednoczeônie generujâ komunikaty MIDI i grajâ samplami. Trudniejszâ sprawâ jest granie na MIDI z jednoczesnym wykorzystaniem moûliwoôci trackerów (niektóre osoby przyzwyczaiîy sië do ich îatwej obsîugi). Otóû takâ hybrydâ jest program Octamed (juû w wersji 5), który jest przystosowany raczej do tworzenia muzyki z sampli i pracuje jak tracker, obsîugujâc przy tym duûo komunikatów MIDI. Wreszcie na koïcu problem najtrudniejszy: przenoszenie kompozycji z trackerów na MIDI. Temat ten jednak, jako doôê obszerny, omówiony bëdzie w oddzielnym artykule. Problem nakîadania dúwiëków rozwiâzuje jak zwykle bardzo prosta rzecz: mikser. Jest wiele rodzajów mikserów fonicznych, o tak róûnych ksztaîtach, ûe jest w czym wybieraê. Nawet w naszej gazecie widziaîem kilka ogîoszeï firm produkujâcych takie rzeczy. Mikser skîada sië z elementów pasywnych (tîumików, oporów) i aktywnych (wzmacniaczy, regulatorów barwy). Moûe byê rozbudowany o np. balans czy regulacjë bazy. Z kolei najtaïszy pasywny mikser, jaki moûna sobie wyobraziê (rys. 2.), (nie zawierajâcy elementów wzmacniajâcych, a wiëc i zasilania) dostosowany do Amigi i jednego klawisza, skîada sië z dwóch podwójnych potencjometrów logarytmicznych (lub ew. czterech pojedynczych), o wartoôci od 22 K do nawet 1 Mega (proponujë poeksperymentowaê w zaleûnoôci od úródîa dúwiëku: sîabe/silne, oraz od zastosowania) i czterech oporów separujâcych o tej samej wartoôci. Caîoôê zamkniëta w metalowym pudeîku ekranowanym, z ekranem poîâczonym z masâ moûe byê na poczâtek niezîâ zabawkâ. Naleûy tylko pamiëtaê o tym, ûe miksery takie, ze wzglëdu na koniecznoôê uûycia rezystorów separujâcych, wnoszâ doôê duûe tîumienie (sygnaî jest sîaby). Lecz namawiam do skorzystania z gotowej oferty, zwîaszcza ûe niektóre fabryczne miksery majâ regulacjë panoramy, przez co moûna îatwo zlikwidowaê typowâ dziurë dúwiëkowâ, charakterystycznâ dla amigowskich sampli i trackerów, a bywa, ûe poîâczone sâ z prostâ kamerâ pogîosowâ, co dodatkowo wzbogaca brzmienie. Pyt. 8. Tym razem znów stosik, dotyczâcy jednego pytania: gdzie moûna kupiê oryginalny Music-X. Odp. Wyglâda na to, ûe ludziom na tym naprawdë zaleûy, ale niezbyt uwaûnie czytajâ nasze pismo. Otóû w Polsce nigdzie, nie liczâc gieîd komputerowych, ale tam tylko wersje pirackie. Ta wersja programu ma bîëdy, np. zîa wspóîpraca z niektórymi protokoîami MIDI (bîâd na bajcie 0A w odczycie barw dúwiëków w ekranie Librarian -- w oryginale pracuje poprawnie), poza tym bez instrukcji uûytkownik nie wykorzysta bardzo ciekawych opcji, tkwiâcych w programie, po prostu dlatego, ûe nie bëdzie umiaî ich uaktywniê. A wracajâc do pytania: program ten moûna kupiê, w kaûdej wiëkszej firmie niemieckiej lub angielskiej (np. zamawiajâc go pod adresem podanym wczeôniej). Do dyspozycji sâ róûne wersje MX: 1.0, 1.2 czy 2.0. Naprawdë warto kupiê oryginaî, zwîaszcza ûe wersje MX 1.x (ze wzglëdu na ukazanie sië MX 2.0) moûna kupiê za okazyjnâ, minimalnâ, cenë. Jest teû moûliwoôê zakupu wprost u producenta, czyli (co podajë juû po raz drugi) pod adresem: THE SOFTWARE BUSINESS LTD. Cromwell Business Centre, New Road, St Ives, Huntingdon PE17 4BG. WIELKA BRYTANIA. tel: 0480-496496. Najtaïszâ zaô metodâ jest napisanie do pisma Amiga Format, wysîanie 5 funtów, za co otrzymuje sië archiwalny (Issue 58: April 1994) kwietniowy numer tego pisma z 1994 roku plus dwie dyskietki, w tym jedna wîaônie z owym "magicznym" programem: AMIGA FORMAT (Back issues, Cary Court) Somerton, Somerset TA11 7BR Wielka Brytania. Na koniec przypominam roztargnionym Czytelnikom o koniecznoôci podawania daty w liôcie. Inaczej list taki, przykryty innâ korespondencjâ, moûe poleûeê w mojej szufladzie aû do siódmej nieskoïczonoôci. A teraz czekam na nastëpne pytania, na które zawsze, w miarë swoich moûliwoôci, odpowiem. William Mobius Ps. Sorry, nie mogë sië ostatnio osobiôcie kontaktowaê z Czytelnikami, poniewaû jestem bardzo zajëty. Wyjâtki robië Tylko w naprawdë bardzo waûnych sprawach. Nie gniewajcie sië na mnie za to.